Redactieblog

‘Coöperatief uit de coronacrisis’

Het wereldwijde landbouw- en voedselsysteem blijkt niet corona-bestendig, aldus Onno van Bekkum. Hij analyseert de oorzaken en komt met een oplossingsrichting: een coöperatief model.

Honger elders in de wereld en overschotten in Nederland: het landbouw- en voedselsysteem blijkt niet corona-bestendig. De oorzaak van de problematiek is systemisch. Prettig, want dat is mensenwerk. Met meer samenwerking, meer coöperatie, kunnen we eruit komen. En als Nederlanders zijn we daar goed in, zeker binnen de agrosector. De crisis veranderde ons gedrag in superkorte tijd volledig. Dat biedt hoop.

Sturing vanuit strijd

Eigenlijk wisten we al voor de corona-uitbraak dat we te kampen hebben met structurele mankementen in economie en samenleving. Kijk naar klimaatverandering, verlies van biodiversiteit, polarisatie van bezit, bodemdegradatie, vluchtelingenstromen, obesitas, belastingontwijking enz. Het systeem dat we opbouwden, leunt zwaar op twee sturingsvormen: overheid en markt. En met één dominante sturingsmethodiek: strijd. Concurrentiestrijd tussen ondernemingen en politieke strijd rondom partijbelangen. Strijd bijvoorbeeld om grond, grondstoffen, zaden, water, arbeidskrachten, ketenposities, afzetgebieden en data. Op mondiale schaal is er strijd tussen landen. Al deze strijd helpt nu niet. En we zijn allemaal het product van een systeem van strijd. Dat maakt het knap lastig.

Systeemverandering is nodig

Steeds meer economische sectoren worden gedomineerd door nog slechts enkele multinationale ondernemingen. Ze bewegen over landen heen en zijn daarmee moeilijk ‘grijpbaar’. Het mondiale financiële systeem is eveneens een eigen leven gaan leiden. Een kleine groep individuen komt schatrijk uit de strijd; de grote massa en ook het ecologisch systeem gaan gebukt onder een zware last. En die blijft door de systeemregels voorspelbaar groeien.

Steeds helderder wordt daarmee: een systeemverandering is nodig. Maar het is allemaal mensenwerk; mensen kunnen het ook (weer) veranderen. Met de verergerende (economische) crisis dringt het moment steeds meer.

Individualisme en consumentisme

Het systeem (overheid en markt) is steeds grootschaliger, anoniemer, onpersoonlijker geworden. En de mens daarmee steeds individualistischer, reactief naar wat hem wordt aangeboden. Met geld als stuurmiddel beoordeelt de consument vooral op prijs. Dat noodt tot het voortdurend wegsnijden van kosten in de keten, waarvan indrukwekkende marketingcampagnes de schade verhullen.

Kan coöperatie als derde sturingsvorm misschien bijdragen aan een oplossing?

Tegelijkertijd bleek het individualisme een uitstekende voedingsbodem voor het materialisme en het consumentisme. In naam van economische groei zijn de rijke delen van de wereld enorm gaan consumeren, met een gigantische aanslag op gebieden elders, hun bewoners en de mondiale ecologie. En in lockdown vragen we ons af: hoe nu verder? Zo snel mogelijk herstellen om door te gaan op oude voet, of stappen we over naar iets beters? Kan coöperatie als derde sturingsvorm misschien bijdragen aan een oplossing?

Systemisch oplossen: mondiaal en regionaal

Een systemische oplossing zie ik, in de tijd, langs drie sporen:

  1. Democratisch verankerde coördinatie, ook op wereldniveau
  2. Een veerkrachtige basis in de economie van de gemeenschap/ het gebied
  3. Een nieuwe, coöperatieve houding naar al onze economische keuzes en relaties, leidend tot wezenlijke gedragsverandering

De crisis maakt de onderlinge verbondenheid van de mensheid heel sterk zichtbaar. We ontdekken langzaamaan dat we als mensheid één zijn. Het lijden van één, schaadt allen. Internationale, lange voedselketens zijn kwetsbaar gebleken. Het voorkómen dat honderden miljoenen van honger sterven, vraagt mondiale coördinatie. Voedsel-zelfvoorziening op regionaal niveau dient daarbij voorop te staan; mondiale afstemming kan regionale tekorten aanvullen.

Lees verder onder de foto

Internationale, lange voedselketens zijn kwetsbaar gebleken. Voedsel-zelfvoorziening op regionaal niveau dient voorop te staan; mondiale afstemming kan regionale tekorten aanvullen, zegt Onno van Bekkum. - Foto: Joep van der Pal
Internationale, lange voedselketens zijn kwetsbaar gebleken. Voedsel-zelfvoorziening op regionaal niveau dient voorop te staan; mondiale afstemming kan regionale tekorten aanvullen, zegt Onno van Bekkum. - Foto: Joep van der Pal

Democratisch verankerde coördinatie nodig

Multinationals gaan dat niet oplossen, eenvoudigweg omdat de koopkracht ontbreekt: honger heeft geen ‘vraag’. Op één niveau, dat van de wereld, is daarom democratisch verankerde coördinatie nodig (‘wereldregering’, niet zijnde ‘full-spectrum dominance’ door één belangengroep). Op een ander niveau betekent dat het organiseren van veerkrachtige gebiedseconomie verbonden aan gemeenschappen: gebiedscoöperatie. Het zijn twee schaalniveaus die nu ontbreken en een coöperatieve insteek vragen.

Wat ‘we’ ruim honderd jaar geleden deden na de grote landbouwcrisis, zo gaan we het nu weer doen

Dan komen we op het moeilijkste deel: de coöperatieve mens. De markt, in de neoliberale variant van de afgelopen decennia, beloonde eigenbelang. Het heeft ons ‘denken’ sterk gekleurd: ‘ik heb het geld – dus ik heb het recht’. Die wissel omzetten en vanuit algemeen belang te gaan denken en daaraan dienend te handelen, is een enorme opgave. Kunnen we consumptief genoegen nemen met wat minder? Bijvoorbeeld de eiwitbalans wat verschuiven van dierlijk naar plantaardig? Kunnen we met elkaar op een eerlijker manier de lusten en lasten verdelen, de risico’s en de kansen?

Landbouwcrisis

De vraag is: hébben we eigenlijk wel een keuze, nu we de ‘oude’ sturingsorde schoksgewijs slagzij zien maken? Nee. Maar wat ‘we’ ruim honderd jaar geleden deden na de grote landbouwcrisis, zo gaan we het nu weer doen. Vanuit een nieuwe houding vertalen we het ‘welbegrepen eigenbelang’ naar coöperatieve gebiedseconomie en algemeen wereldbelang. Coöperatief komen we uit deze crisis.

Onno van Bekkum, coöperatiedeskundige, bestuurder van De Coöperatieve Samenleving en lid van de internationale Bahá’í-gemeenschap.

Lees meer over het coronavirus in dit dossier.

Download op FoodAgribusiness.nl de gratis whitepaper Het vaccin voor jouw business en kijk de webinars over ondernemen in coronatijd terug:

Hoe creëer ik financiële ruimte in tijden van crisis?
Wat is het effect van corona op de afzetketen?
Kansen zien in tijden van crisis

Of registreer je om te kunnen reageren.