Home

Achtergrond 2 reacties

Stikstof: handel met hindernissen

Met spanning wordt gewacht op het openstellen van de markt voor stikstofrechten, ofwel het externe salderen. Hoe gaat dat werken? Een inventarisatie vooraf leert: dit wordt allesbehalve een ‘gewone’ markt.

In het kort

  • Handel in ammoniak gaat gepaard met veel regels
  • Overheden zijn nu al actief op de ammoniakmarkt
  • Prijs per kilo emissie zegt weinig en varieert enorm

Lees onderaan dit artikel: Aandachtspunten voor wie zich oriënteert op extern salderen

Een jaar jaar na de ’stikstof-lockdown’ wacht de landbouw met smart op het groene licht voor ‘extern salderen’, ofwel: de mogelijkheid om ammoniakrechten te verhandelen. Provincies en rijk zijn nog steeds bezig met de precieze regels hiervoor en dat is een zware bevalling. Aanvankelijk was juni de beoogde ingangsdatum. Nu zegt het Ipo, de koepelorganisatie van de provincies, te hopen dat ‘voor de zomer’ de regels duidelijk zijn. Waarmee nog niet gezegd is dat de handel dan ook echt kan beginnen. Intussen heeft de commissie-Remkes haar eindadvies gegeven, en dat is niet positief over deze handel. Het is nog de vraag wat daarvan doorsijpelt in de regels voor handel in ammoniakrechten die binnenkort verwacht worden.

Salderen

Intussen lopen bedrijven én overheden zich wel warm. Het intern salderen (met emissiebeperkende maatregelen binnen je bedrijf uitbreiding mogelijk maken) komt stapje voor stapje op gang. De eerste ontwerp-vergunningen komen los, constateert Lambert Polinder van adviesbureau Exlan.

Extern salderen – emissierechten overdragen van het ene bedrijf naar het andere; binnen dan wel buiten de landbouw – kan voor veehouderijbedrijven nu nog niet. Toch is er hier en daar al sprake van contracten tussen stoppende veehouders en derden. Er zijn ook al verschillende websites die vraag en aanbod van ammoniak samen willen brengen, soms compleet met prijsvermelding. Op het platform ammoniakrechten.nl bijvoorbeeld, staan vraagprijzen van gemiddeld € 70 per kilo. Voor wat het waard is, want niemand kan in zijn algemeenheid iets zeggen over de prijs van ammoniakrechten. Adviesbureau Van Westreenen in Barneveld heeft een online platform waarin – zonder prijsvermelding – aanbod en straks ook vraag te vinden zijn. Op een kaartje kun je zien waar het aanbod zit: 2.000 kilo van een pluimveebedrijf hier en 3.500 kilo van een melkveehouderij daar. En er zijn nog wel meer platforms.

De sector is duidelijk aan het warmlopen voordat het echt kan beginnen. Dat roept de vraag op: wat wordt dat voor markt, hoe gaat die handel in zijn werk, wie zijn er in de markt?

Overheid zit er bovenop

  • Provincies en rijk zijn nog steeds bezig met de precieze regels, en willen voor de zomer duidelijkheid geven
  • Handel in ‘ammoniakrechten’ wordt heel complex
  • Voor (doorgaande) boeren is ‘handel met de buurman’ belangrijkst
  • Mogelijk sloopverplichting voor de saldogever
  • Meldplicht voor voorgenomen aankopen of verkopen
  • Lease lijkt leuk maar vertrouwen ontbreekt nog
  • Landbouw wil eerst en vooral duidelijkheid over PAS- melders
  • Adviseurs voorzien forse vraag vanuit andere sectoren en overheden
  • Overheden nu al actief op de stikstofmarkt
  • Prijs per kilo zegt weinig
  • Grote prijsverschillen per regio en locatie verwacht
  • Emissie is maar één van de factoren die de depositie bepalen
  • Veel rechtszaken verwacht


Emissie en depositie

Een inventarisatieronde bij verschillende deskundigen levert een complex beeld. Ten eerste is er de ingewikkelde samenhang tussen uitstoot (emissie) en neerslag (depositie). In je vergunning staat hoeveel jouw depositie op Natura 2000-gebieden mag bedragen. Maar de handel gaat straks in emissierechten, ofwel het aantal kilo’s ammoniak dat je uit mag stoten.

De relatie tussen die twee hangt in de eerste plaats af van de afstand tot het natuurgebied. Hoe dichter bij, des te meer depositie. De depositie is daarom ook altijd gekoppeld aan een concreet natuurgebied, wat verplaatsing van emissierechten complex maakt. Daarnaast hangt de depositie af van technische zaken zoals de uitstroomsnelheid van de lucht uit de stal en de hoogte van het uitstootpunt. Het roemruchte rekenprogramma Aerius becijfert op basis van deze gegevens de depositie op natuurgebieden – dichtbij én ver weg.

Adviseurs benadrukken dat die kilo uitstoot dus maar één factor is tussen vele andere, en dat je je daar dus niet op blind moet staren. Robert Kamphuis van De Omgevingsadviseurs: “Hoewel extern salderen in de volksmond gaat over verplaatsen van ammoniak, gaat het feitelijk om het compenseren van de ammoniakdepositie.” Hij benadrukt dat een kilo uitstoot in de ene situatie iets heel anders betekent voor je vergunning dan een kilo op een andere plek. Soms moet je 10 kilo aankopen om 5 kilo uit te mogen stoten (zie het rekenvoorbeeld hieronder).

Bron: De Omgevingsadviseurs
Bron: De Omgevingsadviseurs

Praktijkvoorbeeld: de ene kilo ammoniak is de andere niet

Kilo’s ammoniak zeggen niet alles, blijkt uit dit rekenvoorbeeld. Het gaat om een veehouder die meer dieren wil gaan houden. Hij redt het niet om met technische oplossingen een hogere depositie op het nabijgelegen natuurgebied te voorkomen. Daarom moet hij zijn vergunning uitbreiden. Dat kan alleen via extern salderen, ofwel: emissieruimte overnemen van iemand anders die depositie op hetzelfde natuurgebied veroorzaakt.
De veehouder (bedrijf A) heeft in de nieuwe situatie een toename van 0,24 mol per hectare depositie op het Natura 2000-gebied. Hij kan ammoniakruimte kopen van bedrijf B dat op 6,1 kilometer afstand ligt. B veroorzaakt depositie op hetzelfde natuurgebied, dat daar even ver vanaf ligt. Uit de berekening van Aerius blijkt dat netto 2.500 kilo ammoniak van dat verkopende bedrijf nodig is om de toename van 0,24 mol depositie te dekken. Vanwege de 30% afroming moet A bruto 3.571 kilo aankopen van B.
A kan ook ammoniak kopen van bedrijf C. Dat ligt niet alleen dichter bij A (4 km), maar ook dichter bij het natuurgebied. In die situatie heeft A netto ‘maar’ 750 kilo nodig en bruto 1.072 kilo. Een enorm verschil. De verklaring: de vergunde uitstoot komt als het ware verder van het natuurgebied af te liggen, waardoor de depositie afneemt.
Het samenspel van afstand tot de natuur, emissie, uittreedsnelheid van de lucht uit de stal en de uitstroomhoogte bepalen samen welk deel van de vergunning van de verkoper moet worden ingetrokken om de depositietoename bij de koper te compenseren.
(Bron: De Omgevingsadviseurs; op basis van een echt bestaande situatie)

Overheid wil regie

Ten tweede zijn er (straks) de regels. Rijk en provincies willen een stevige vinger in de pap bij extern salderen, onder de noemer van ‘gebiedsgericht beleid’. Ze willen voorkomen dat er te veel rechten de landbouwsector uitvloeien en dat stikstofneerslag verplaatst wordt van het ene naar het andere natuurgebied. Ze willen zicht houden op waar de ammoniak heen gaat. Om die reden komt er een meldingsplicht.

Ook willen ze speculatie tegengaan. Daarom moet de koper de rechten zelf – binnen drie jaar – gebruiken. Verder zijn ze beducht voor verpaupering van het platteland door leegstand. Mogelijk wordt sloop daarom verplicht voor de ‘saldogever’ ofwel de verkoper. Na een half jaar willen de provincies en het rijk evalueren: gaat het goed? Zo niet, dan zijn aanvullende voorwaarden mogelijk, zo schreef minister Schouten aan de Kamer. Daarnaast is er nog sprake van mogelijke regionale depositiebanken om emissierechten op de juiste plek te krijgen.

Het is heel anders dan met fosfaatrechten

Heel veel mitsen en maren, dus. Van een echte markt met een duidelijke prijs is geen sprake, constateert Lambert Polinder van Exlan. Hij vraagt zich dan ook af of die er echt gaat komen. ‘Het is heel anders dan met fosfaatrechten, veel diffuser.’ Hij vergelijkt het met de handel die er vroeger was in ammoniak, lang geleden via de ammoniakreductieplannen, en tot 2015 in het systeem voor het PAS kwam. ‘Destijds al waren er enorme prijsverschillen, variërend van 20 tot 130 gulden per kilo. Dat zal nu ook zo zijn want het is nog complexer dan toen.’

Handel begint al

Toch is er op dit moment al handel in ammoniakrechten. Robert Kamphuis constateert dat naast enkele boeren vooral overheden actief zijn. Hij krijgt vragen van provincies en gemeentes die stikstof-uitstootruimte nodig hebben voor rondwegen, bedrijventerreinen en woningbouwplannen. Voor prijsopdrijving in zijn algemeenheid is hij niet bang. Van de industrie verwacht hij dat deze alleen in specifieke situatie een concurrent van boeren zal zijn, omdat de specifieke locatieomstandigheden bepalen of een partij ammoniak geschikt is. “Inderdaad, er zullen kilo’s stikstof uitstootruimte wegvloeien uit de landbouw. Maar staar je daar niet blind op.” Hij noemt prijzen tot € 125 per kilo, maar dat is heel erg situatie afhankelijk. “Als je buurman Schiphol is, dan kan het wel meer zijn.”

Steven van Westreenen van het gelijknamige adviesbureau bevestigt het beeld dat overheden aan de markt zijn, naast boeren. Zo zijn er bedrijventerreinen die hun vergunning niet op orde hebben en op zoek zijn naar aanvullende emissierechten. Hij noemt de gemeente Barneveld, die 1.400 kilo ammoniakuitstoot overnam van een stoppende veehouder in diezelfde gemeente om een bedrijventerrein mogelijk te maken. En natuurlijk provincie Noord-Brabant die voor industrieterrein Moerdijk zelfs landelijk de boer op ging.

Niet-agrarische bedrijven in het buitengebied

Van Westreenen verwacht ook vraag van bedrijven die biomassa stoken. Daarnaast zijn er in zijn ogen opmerkelijk veel niet-agrarische bedrijven in het buitengebied die willen uitbreiden en daarvoor op zoek moeten naar stikstof. Die vraag kon wel eens groter worden dan vanuit de landbouw zelf, verwacht hij. Binnen de landbouw is het legaliseren van meldingen voorlopig nog het belangrijkste item, zegt hij. “Die bedrijven moeten echt duidelijkheid krijgen.” Verder kunnen veel veehouders nog uit de voeten met intern salderen, denkt hij. “Maar wie dat niet kan, moet de markt op. Hoe moeilijk dat is, hangt vooral af van waar je zit.”

Lees verder onder de foto.

Mestafvoer van een veebedrijf. Transportbewegingen veroorzaken NOx-uitstoot en horen ook in de vergunning. - Foto: Bert Jansen
Mestafvoer van een veebedrijf. Transportbewegingen veroorzaken NOx-uitstoot en horen ook in de vergunning. - Foto: Bert Jansen

Lease: afwachten

En dan is er nog de lease. Wordt dat wat? Het is de bedoeling dat boeren straks tijdelijk ammoniakrechten kunnen overdragen aan bijvoorbeeld projectontwikkelaars die tijdelijk depositie veroorzaken. De afroming van 30% geldt hierbij ook, net als bij verkoop, maar na afloop van de leaseperiode krijgt de verleaser zijn volle 100% terug. Het idee is aantrekkelijk; de bouwondernemer is geholpen en de veehouder kan tijdelijke ruimte in de vergunning te gelde maken. Maar ook op dit punt zijn de geluiden in de praktijk terughoudend. Van Westreenen heeft er een hard hoofd in. Voor je hier als veehouder in stapt, wil je wel helemaal zeker weten dat je die rechten echt terug krijgt, stelt hij. Hij verwacht hierover nog juridische strijd. Zolang die niet uitgeknokt is, zullen mensen er niet aan meedoen.

Lambert Polinder wijst erop dat hier in het verleden problemen over waren. “Dan moest er bijvoorbeeld niet alleen minder vee op stal, maar moest ook een deel van de roosters afgedekt worden, om emissie te voorkomen.” Dan is het de vraag of het loont.

Geen eenvoudige markt

In afwachting van de precieze regels is dit alvast helder: een eenvoudige, transparante markt voor ammoniakrechten met een duidelijk prijsbeeld zal er niet komen. Ammoniakhandel wordt iets heel anders dan handel in fosfaatrechten. Jan Lauwerijssen, vastgoedadviseur van Abab, zegt het zo: “Ik heb grote twijfels of extern salderen een optie wordt voor veehouderijen om hun bedrijf te ontwikkelen. Je moet met zoveel natuurgebiedjes rekening houden. Het overnemende bedrijf krijgt netto veel minder dan die 70% die er op papier na afroming overblijft. Ik heb er een hard hoofd in. Alleen salderen tussen buren zie ik als serieuze optie.” Daarnaast verwacht hij nog veel rechtszaken ook, nadat de regels er eenmaal zijn. Er moet jurisprudentie komen. En dat vraagt tijd. “Ik verwacht er al met al niet veel van.”

Kamphuis benadrukt dat de veehouderij ondanks alle mitsen en maren wel degelijk belang heeft bij de mogelijkheid van extern salderen. In bepaalde sectoren, zoals de kalverhouderij, is intern salderen erg lastig doordat er weinig emissiearme stalsystemen zijn. Bedrijven die willen uitbreiden, hebben dan maar één optie: extern salderen, ofwel: rechten overnemen van een andere veehouder.

Aandachtspunten voor wie zich oriënteert op extern salderen

Wie ammoniakrechten wil (ver)kopen of (ver)leasen, moet hier goed op letten:

  • Zorg dat je je legale situatie goed in beeld en je documentatie compleet hebt. Welke rechten heb je om over te dragen? Of, in het geval je rechten wilt overnemen: welke rechten heeft die aanbieder precies? Koop je geen gebakken lucht?
  • Bij een recente NB-vergunning is dat relatief eenvoudig. Maar veel bedrijven moeten het hebben van de rechten die horen bij een oude omgevingsvergunning of de situatie op het moment dat Natura 2000-gebied werd aangewezen (bijv. 1994 of 2000).
  • Let op de samenhang met andere regelingen zoals (ruimte voor ruimte, stoppersregeling) en de voorwaarden die daarvoor gelden. Instinkertjes zijn zaken als: is de vergunning lang genoeg benut? Moeten stallen binnen een bepaalde termijn gesloopt worden? Is er een realisatietermijn voor de nieuwe vergunning?
  • Er is nu nog geen echte handel mogelijk. Wil je toch een voorlopige deal sluiten? Denk dan aan ontbindende voorwaarden. Betaling gaat vaak via een derdegeldrekening, waarbij de verkoper zeker weet dat het geld er is, maar het toch pas krijgt als de vergunning rond is.
  • Vergunning aanpassen? Hou rekening met de verandering in NOx-uitstoot in verband met vervoersbewegingen. Ook die horen er bij.

Lees alles over het stikstofbeleid in dit dossier. En Gezond koeien voeren met minder eiwit: hoe doe je dat? Kijk gratis het webinar hierover terug

Laatste reacties

  • Vhouder

    makelaars kunnen hun zakken weer gaan vullen

  • jamiemf1130

    wat ik mijn nou afvraag is of als je dus extra ruimte op je vergunning hebt je deze ruimte ook kan verkopen dus bijvoorbeeld 180 koeien melken en een nb voor 300 hebben

Of registreer je om te kunnen reageren.