Home

Achtergrond 1 reactie

Veldmuizenschade: wat kan ik doen?

Zuid-Friesland staat dit jaar opnieuw voor een muizenplaag. Grasland kleurt bruin en grassneden gaan verloren. Hoe ontstaat een plaag en hoe voorkom je die? Een overzicht.

De veldmuizenplaag in Zuid-Friesland laat nu al zijn sporen achter. Zelfs twee maanden eerder dan in rampjaar 2014-2015. Onlangs toonde Wageningen Environmental Research (WER) satellietbeelden waarop zichtbaar is dat graslanden bruin kleuren ten gevolge van muizenvraat en -gewoel. Net als in het vorige rampjaar is het aannemelijk dat, naast de Friese gebieden, ook gebieden elders in het land dit jaar getroffen worden. Voorbeelden zijn de Mastenbroekerpolder (Ov.) en de Eempolder (Ut.). “Maar de waarschuwing geldt ook voor andere risicovolle veen- en kleigebieden waar goed gedraineerd is”, aldus WER onderzoeker en muizenexpert Gerbert Roerink.

Ook akkerbouwers alert

Ondanks dat grasland het meest schadegevoelig is, moeten ook akkerbouwers alert zijn. In 2014 kwamen de meeste meldingen van schade aan wintertarwe uit Noord-Nederland (omgeving Leeuwarden). Ook verschillende wortelboeren in Zuidelijk Flevoland meldden schade, zo blijkt uit het onderzoek van adviesbureau Altenburg & Wymenga (A&W), waar ook Wetterskip Fryslân en WUR aan meewerkten.

Vraat- en woelschade van de veldmuizen resulteert in bruine, dorre graslanden (onderste perceel op de foto). Het bovenste perceel is onder water gezet, waar de muizenschade aanzienlijk minder is. - Foto: Wageningen Environmental Research (WER)
Vraat- en woelschade van de veldmuizen resulteert in bruine, dorre graslanden (onderste perceel op de foto). Het bovenste perceel is onder water gezet, waar de muizenschade aanzienlijk minder is. - Foto: Wageningen Environmental Research (WER)

Muizencyclus

Uit gegevens van de afgelopen jaren is volgens Roerink een vijfjarige cyclus zichtbaar. Dat zou dus betekenen dat er een nieuwe plaag komt in 2024. In 2004 dook na 50 jaar afwezigheid weer eens een piek in de cyclus op. Daaropvolgend in 2014-2015. De laatste groeide uit tot een plaag: in Friesland is in dat jaar circa 48.000 hectare grasland opgevreten en omgewoeld, zo blijkt uit het rapport van A&W. Het ging om meer dan 900 graslandpercelen met een geschatte landbouwschade van € 73 miljoen. “Het jaar 2009 mist in de cyclus vanwege een relatief strenge winter”, aldus Roerink. De intensiteit van de winter is dus een verklarende factor, maar waarom was er ruim 50 jaar lang geen plaag?

Een warm voor- en najaar zorgt voor verlenging van het voortplantingsseizoen

Oorzaak blijft onduidelijk, wel vermoedens

Binnen de wetenschap is niet exact duidelijk waarom de muizenpiek ruim 50 jaar afwezig was. Tot de jaren ’50 waren muizenplagen een bekend fenomeen in de Friese veenweidegebieden, maar deze kwamen tot de plaag in 2004, en vervolgens in 2014-2015, een lange tijd niet meer voor. Volgens veldmuizenexpert Roerink is dit niet te wijten aan klimaatverandering, want in de tijden van het ‘oude klimaat’ waren er ook muizenplagen. Feit is wel dat een warm voor- en najaar voor verlenging van het voortplantingsseizoen zorgt. Ook milde winters bevorderen de kans op een plaag.

“Ten tweede is grootschalige ontwatering geen verklarende factor, want die was er ook al in de jaren ’70. Dan waren de plagen al wel eerder opgedoken. Net zo min is beweiding een waterdichte verklaring. Vroeger werd alleen maar geweid, wat destijds ook gepaard ging met enkele muizenplagen”, aldus Roerink.

Tot slot is ook roofvogelbestrijding geen verklarende factor volgens de muizenexpert: “In de jaren ’70 en ’80 werden roofvogels in grote mate bestreden en vergiftigd. Dan hadden de muizenpopulaties toen al moeten exploderen. De muizenexpert vermoedt dat bemesting een rol speelt, maar dat vraagt om nader onderzoek.

Preventieve maatregelen

Hoe voorkom je de uitbraak van een plaag? Het onderzoeksrapport van A&W (2016) geeft advies aan boeren om te werken volgens een geïntegreerde aanpak, waarin preventieve middelen worden ingezet in combinatie met het Early Warning System (stoplichtenmodel). Hiermee is de komst van een plaag te voorspellen. Hierbij worden weergegevens, aanwezigheid- en broedsucces van predatoren en kort- en langdurige waarnemingen van veldmuizen meegenomen om de kleur van het stoplicht te bepalen. Naast het stoplichtenmodel moeten preventieve maatregelen genomen worden in muizenarme jaren en in de beginfase van de groei, volgens de onderzoekers.

Grasland wordt onder water gezet met verschillende slang-pompinstallaties. Deze manier lijkt de beste en goedkoopste oplossing om muizenschade aan grasland te beperken. (Roof)vogels doen zich te goed aan de muizen die aan het oppervlak komen. - Foto: Galama Media
Grasland wordt onder water gezet met verschillende slang-pompinstallaties. Deze manier lijkt de beste en goedkoopste oplossing om muizenschade aan grasland te beperken. (Roof)vogels doen zich te goed aan de muizen die aan het oppervlak komen. - Foto: Galama Media

Toch weer muizenplaag

De grote vraag is hoe het kan dat boeren ondanks de ervaring uit 2014-2015, het stoplichtenmodel en preventieve maatregelen toch dit jaar weer voor een muizenplaag staan? Adviseur Faunabeheer bij de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) Peter van Kempen heeft hier een verklaring voor: “Dat komt enerzijds doordat niet iedere boer in getroffen gebieden meedoet aan land onder water zetten, en anderzijds komt een muizenpiek jaar van nature eens in de zoveel jaar voor.” Hiermee verwijst hij naar het rapport van A&W.

‘Bemesting beïnvloedt de aanwezigheid en voortplanting van muizen’

Muizenexpert Gerbert Roerink vermoedt dat bemesting een belangrijke rol speelt in de aanwezigheid en voortplanting van veldmuizen. Vanaf de jaren ’60 is er veel goedkope kunstmest gebruikt in de landbouw, volgens hem. “Ook nam de veestapel vanaf toen flink toe, en dus ook de hoeveelheid mest.” De muizenexpert vermoedt dat de grote hoeveelheid mest in de bodem de muizen weghield van het land. Vanaf eind jaren ’80, en in de jaren ’90, kwam er mestwetgeving en is de mate van bemesting fors gereduceerd. “Wellicht heeft dit ervoor gezorgd dat de bodemcondities weer dusdanig gunstig zijn voor de muizen, dat ze het grasland weer opzoeken.” De muizenexpert benadrukt dat dit een hypothese is. Extra onderzoek moet uitwijzen wat de belangrijkste factor is, of het een combinatie van verschillende factoren is, of dat er een belangrijke oorzaak over het hoofd wordt gezien.

Bestrijdingsmethodes

Het land onder water zetten is volgens experts de meest effectieve maatregel. “Een gecoördineerde aanpak in maart/april met je buren werkt het beste, het liefste kort erna nog een keer”, aldus Roerink. Maar zijn er nog andere opties? En hoe effectief zijn die?

Bij de laatste muizenplaag in 2014-2015 is geëxperimenteerd met het uitstrooien van zwavelhoudende verbindingen op grasland. Dat bleek niet effectief te zijn. Ook werd toegepast. Met een groot scherm werd het grasland afgedekt, waaronder CO2 gepompt werd. Roerink: “Deze maatregel zou best effectief kunnen zijn, maar het is niet verder dan de experimenteerfase gekomen. Het is simpelweg te duur.”

Hoe houd ik muizen weg

- Waterpeil verhogen.
- Beweiden.
- Intensief maaien op schadegevoelige plekken.
- De aanwezigheid van predatoren bevorderen.
- Voorkomen dat gras lang de winter in gaat.
- Laatste optie: land onder water zetten?

Als men kiest voor geen beheersing, zullen muizenplagen op de lange termijn wel overgaan (ziekte, nattigheid, vorst), maar dan zal tot die tijd het grasland laag- tot niet-productief zijn. Adviseur van Kempen: “Ik weet dat iedere boer zijn eigen bedrijfsvoering en risicospreiding heeft. Maar als je een muizenplaag wilt voorkomen, moet je met alle buren samenwerken. Doe je dit niet, dan naai je je buurman.”

Een muizenpiekjaar is tot slot een natuurlijk proces, zo blijkt ook uit het rapport van adviesbureau A&W. “Eens in de 4 à 5 jaar is er een piek. Muizenschade kan in die zin beschouwd worden als bedrijfsrisico. Maar met goede samenwerking hoeft het niet altijd grote problemen te veroorzaken, volgens Van Kempen. Feit is dat muizenschade niet wordt vergoed, omdat muizen (en ratten) geen beschermde diersoort zijn in Nederland.

Ik heb schade! Welke mogelijke opties heb ik?

- Mijn land onder water zetten.
- Muizen doden met een CO2-doek.
- Zwavelhoudende verbindingen (stinkstoffen) uitstrooien.
- Niets doen. Dat levert wel het risico op compleet bruin grasland en opnieuw inzaaien.

Eén reactie

  • farmerbn

    Wij hebben niet veel drijfmest per ha en ook wel eens een paar vierkante meters muizenschade. Hoe zit het eigenlijk met die muizenschade in andere landen? Is het (weer) alleen een Nederlands probleem?

Of registreer je om te kunnen reageren.