Berichten met video

Terug naar dossier
Home

Achtergrond 8 reacties

Schiermonnikoog als proeftuin voor kringlooplandbouw

De 7 melkveehouders van Schiermonnikoog staan voor een lastige opgave. Ter bescherming van de natuur op het eiland moet hun veestapel een derde krimpen. Maar ze willen van de nood een deugd maken en mikken op een heel ander verdienmodel. Daarvoor rekenen ze op een status als proeftuin voor de kringlooplandbouw.

De boeren op Schiermonnikoog zijn ervan overtuigd dat minister Schouten van Landbouw het waddeneiland nog voor de zomer een proeftuinstatus zal verlenen voor kringlooplandbouw. Al bijna 5 jaar werken de 7 melkveehouders aan een overstap om meer biodiversiteit in de polder te creëren. Begin april hebben ze de Schiermonnikoogse zuivelcoöperatie opgericht om op het eiland een kaasmakerij te beginnen. De boeren willen de zuivel verwerken in een eigen zuivelhoeve en mikken op een melkprijs die 10 cent hoger ligt dan gangbaar. Kosten: € 2,7 miljoen. De melkveestapel moet inkrimpen. Ze doen dit niet vrijwillig, maar proberen van de nood een deugd te maken. “We zitten nu eenmaal met een te hoge stikstofdepositie en daar gaan wij met z’n allen wat aan doen”, zegt melkveehouder Ludie van der Bijl, die namens de eilandboeren het woord voert.

Melkveehouder Ludie van der Bijl (49) achter zijn melkveehouderij (50 koeien, 42 ha plus manege met 50 paarden/pension en verhuur)in de polder op Schiermonnikoog. Van der Bijl voert namens de zeven melkveehouders het woord over de kringloopambities van de boeren. Tussen de bomen wat verderop ligt het bungalowpark De Monnik. - Foto: Tineke Hoekstra
Melkveehouder Ludie van der Bijl (49) achter zijn melkveehouderij (50 koeien, 42 ha plus manege met 50 paarden/pension en verhuur)in de polder op Schiermonnikoog. Van der Bijl voert namens de zeven melkveehouders het woord over de kringloopambities van de boeren. Tussen de bomen wat verderop ligt het bungalowpark De Monnik. - Foto: Tineke Hoekstra

Uitstoot stikstof te hoog

Naast de industrie (Eemshaven) en de lucht- en scheepvaart levert de landbouw een substantiële bijdrage aan de stikstofdepositie op het eiland. De uitstoot van stikstof is te hoog, blijkt uit onderzoek van het RIVM. Het duinlandschap verschraalt. De provincie wil in het kader van de Programmatische Aanpak Stikstof (Pas), de stikstofdepositie op het eiland terugdringen met 20% in 2027 ten opzichte van 2016.

Volgens melkveehouder Martin Hagen blijft de becijfering van het RIVM een lastig punt. “Maar we moeten hier verder. Wij kijken dan ook vooruit en zien volop kansen. Het mooie is dat wij daarbij worden ondersteund door de beleidsmakers.” Het Louis Bolk Instituut onderzocht de opties en de boeren kozen uiteindelijk voor een zuivelhoeve, in samenhang met het inkrimpen van de melkveestapel met 35% (naar 3 miljoen liter melk per jaar). Dat betekent dat het aantal koeien terug moet van 650 naar 420.

Melkveehouder Martin Hagen (38) staat voor zijn melkveebedrijf (90 koeien, 39 ha, plus aan de vastewal nog 60 koeien op 100 ha) en met het bedrijf Eureca verhuurt Hagen kamers en safari tenten voor groepsaccommodatie (100 plaatsen). Ook heeft hj nog safaritenten voor 40 mensen. De bedrijfsvoering is gescheiden. - Foto: Tineke Hoektra
Melkveehouder Martin Hagen (38) staat voor zijn melkveebedrijf (90 koeien, 39 ha, plus aan de vastewal nog 60 koeien op 100 ha) en met het bedrijf Eureca verhuurt Hagen kamers en safari tenten voor groepsaccommodatie (100 plaatsen). Ook heeft hj nog safaritenten voor 40 mensen. De bedrijfsvoering is gescheiden. - Foto: Tineke Hoektra

Geen hobbyboeren

De zeven melkveebedrijven op Schiermonnikoog hebben een gemiddelde omvang van 54 hectare, met 91 melkkoeien en 765.000 kilo melk. De bedrijven zijn individueel doorgerekend om te kijken waar dit verhaal economisch op uitkomt. Hagen. “Het is uniek dat het beste verdienmodel uitkwam op 35% reductie van de veestapel, meer dan de eis van de provincie. Natuurlijk willen we hier een goede boterham blijven verdienen. We worden geen hobbyboeren. We hebben straks minder koeien, minder melk, maar ook minder kosten en onder de streep gaan we er niet op achteruit.”

We proberen meer biodiversiteit in de polder te creëren waardoor de bodemkwaliteit verbetert

Van der Bijl voegt toe dat het om het hele plaatje gaat. “We proberen meer biodiversiteit in de polder te creëren, waardoor de bodemkwaliteit verbetert en we beter ruwvoer krijgen. We willen ook bovengronds mest uitrijden, zodat je brandstof bespaart die je met injecteren kwijt bent. Je spaart bovendien de bodem en dat levert weer voordelen op voor weidevogebeheer, en ga zo maar door.”

Beperkt

Hagen wijst erop dat de groeimogelijkheden op het eiland al beperkt waren. “Denk alleen al aan de milieunormen die hier gelden. De meeste bedrijven zitten op hun maximum. Vier van ons hebben land op de vaste wal voor hun jongvee of voor gras op stam.”

Hagen heeft zelf nog een melkveebedrijf op de wal en een groepsaccommodatie op het eiland. Van der Bijl runt een manege voor de toeristen. “Alle boeren doen er wat bij, maar dat staat allemaal los van dit project. De meerwaarde zit in een andere manier van boeren en daarom hebben we die kringloopstatus nodig om het ook qua regelgeving voor elkaar te krijgen.”

Hobbel nemen

Voordat ze hun koeien wegdoen, is er nog een hobbel te nemen, want het kost 5 jaar om dit project rendabel te maken. De boeren moeten tot die tijd worden gecompenseerd voor het verlies van melk en koeien. Toch vertrouwen ze erop. Hagen: “De eerste paar jaar was het zoeken en nu is iedereen enthousiast en wordt het steeds concreter en zekerder. Het gaat gebeuren.”

Van der Bijl: “Als het mislukt, gaat de provincie handhaven en moet het melkveebedrijf van Talsma op de Kooiplaats met 60 koeien plaatsmaken voor 30 hectare natuur. Zover laten we het niet komen. We doen dit met z’n allen of niet. Anders is de melkveehouderij op het eiland ten dode opgeschreven.”

Kwartiermaker

Op kosten van de provincie is voor één jaar een fulltime kwartiermaker aangesteld om het businessplan uit te werken. Daarnaast worden er gesprekken gevoerd met het ministerie van Landbouw, Rabobank, gemeente, provincie Friesland, Natuurmonumenten en FrieslandCampina. De boeren zijn lid van de coöperatie en willen dat blijven. Van der Bijl: “Er is echt geen ander zuivelbedrijf dat de melk hier gaat ophalen.”

Met FrieslandCampina wordt, naast de receptuur voor de kaas, ook gesproken over de prijs en afzetmarkt. Dat zijn volgens Jan Willem Erisman, directeur van het Louis Bolk Instituut, lastige gesprekken en daarom duurt het allemaal zo lang. “Bedenk dat als Campina akkoord gaat over meerprijs en afzetgebied dat wellicht ook elders verplichtingen schept voor het bedrijf. Ze hebben geen standaard richtlijnen hiervoor. Kan en mag het juridisch allemaal? Het bedrijf denkt mee en is net als de boeren welwillend, maar het blijkt lastig om dit voor elkaar te krijgen.”

Boswachter Chris Braat van Natuurmonumenten laat zien wat stikstof doet met de duinen op het eiland. Het duinlandschap verschraalt en je ziet verruiging met grassoorten die goed gedijen op de stikstofrijke grond. - Foto: Tineke Hoekstra
Boswachter Chris Braat van Natuurmonumenten laat zien wat stikstof doet met de duinen op het eiland. Het duinlandschap verschraalt en je ziet verruiging met grassoorten die goed gedijen op de stikstofrijke grond. - Foto: Tineke Hoekstra

Kringlooplandbouw

Het project past volgens Erisman in het streven van minister Schouten naar meer kringlooplandbouw. Een deel van het Pas-geld, bijna € 2 miljoen, is beschikbaar om de natuur op het eiland te herstellen. Het zou ingezet kunnen worden om de boeren op gang te helpen om de eerste 5 jaar de omzet uit de kaasmakerij omhoog te krijgen en zodoende een goed verdienmodel te realiseren. Punt van aandacht blijft dat het geen inkomenssteun mag zijn.

Proeftuin

Het etiket ‘proeftuin’ geeft ruimte voor andersoortige bedrijfsontwikkeling. Zo is er een samenwerking met Natuurmonumenten en zijn er mogelijkheden restmaterialen op het eiland te verwerken. Rabobank kan experimenteren met een ander financieringsmodel.

De provincie wil graag de zogeheten Pas-gelden gebruiken voor het project. De minister kan belemmerende wet- en regelgeving wegnemen. De boeren willen bijvoorbeeld later in het jaar kunnen bemesten, omdat de ganzen de eerste snedes opeten. De ganzenschade-meting vereist dat je bemest voordat de beesten in het voorjaar komen.

Het plan rust op 3 pijlers. Een zuivellijn (de kaasmakerij), biodiversiteit in de polder en het gebruiken van de organische reststromen (groen afval) op het eiland als meststof. Erisman: “Het is een enorme zoektocht naar een juiste balans, maar als het op Schiermonnikoog niet lukt, dan lukt het nergens.”

Ganzen

De ganzendruk is enorm op het eiland, dat een gedooggebied is waar ze niet verjaagd mogen worden. Er zijn dit jaar 17.500 ganzen geteld, 2.500 meer dan vorig jaar. Hagen: “Ze vreten het land kaal en zijn funest voor de zode.”

De ganzendruk op het eiland is enorm. De brandganzen vreten hier in de polder het land kaal en zijn funest voor de zoden. Schiermonnikoog is een gedooggebied. Ze mogen de ganzen niet verjagen. - Foto: Tineke Hoekstra
De ganzendruk op het eiland is enorm. De brandganzen vreten hier in de polder het land kaal en zijn funest voor de zoden. Schiermonnikoog is een gedooggebied. Ze mogen de ganzen niet verjagen. - Foto: Tineke Hoekstra

De melkveehouder loopt anderhalve snede gras mis en zijn koeien kunnen pas laat het land op. De eerste snede gaat er pas begin juli af, maar ook die levert niet veel op. Het is doorgeschoten gras en onkruid. Hagen: “Het is een continu spanningsveld. Hebben we voldoende ruwvoer? Ook in het kringloopverhaal zullen we ruwvoer moeten bijkopen, anders gaat het niet lukken.”

Van nature zijn de Schierse duinen voedselarm en een teveel aan stikstof werkt ‘verstikkend

De boeren moeten voor compensatie de maximale opbrengst laten zien. Die hebben ze alleen als ze maximaal bemesten, dus ook kunstmest gebruiken. “En dat is nu net wat je niet wil in de doelstelling naar kringlooplandbouw. De minister kan voor Schiermonnikoog als het een proeftuin wordt, een uitzondering maken voor dit soort ongewenste regels, die verantwoord boeren in de weg staan”, zegt Erisman.

Maaiproef

Chris Braat is boswachter van Natuurmonumenten en verantwoordelijk voor een proef in de kwelders, waarbij vorig jaar 20 hectare gras is gemaaid om de ganzen uit de polder te lokken. Of het succesvol is, moet nog blijken, maar ze gaan er wel mee door. “Wat ik zo prachtig vind, is dat de boeren verdergaan dan alleen het omlaag brengen van de stikstofuitstoot. Ze gaan naar een andere manier van boeren die past bij het waddeneiland. De stikstof is de aanleiding, maar er verandert ook iets wezenlijks aan de manier van landbouw. Je ziet in dit proces dat iedereen zich in elkaars wereld verdiept. Dat maakt dit werk zo leuk.”

Van nature zijn de Schierse duinen voedselarm en een teveel aan stikstof werkt ‘verstikkend’. “Je ziet verruiging. Het is een dichtgegroeide bende.” Hij vertelt dat ze kunnen uitrekenen wat het omslagpunt is van de kritische depositiewaarde (KDW) van stikstof. “We weten precies wanneer de duinen zich herstellen. Dat omslagpunt bereiken we al met 420 koeien. Dan krijg je weer het unieke duinlandschap terug met duinviooltjes.”

De boeren op Schiermonnikoog gaan hun eigen weg. - Foto: Mark Pasveer
De boeren op Schiermonnikoog gaan hun eigen weg. - Foto: Mark Pasveer

Beleef-natuur

Een bijeenkomst in Hotel van de Werff trok veel belangstelling van eilandbewoners. De reacties waren positief. Hagen: “Toch hebben de meesten geen idee waar je als boer tegenaan loopt, aan welke regels je moet voldoen. Het is makkelijk roepen dat we duurzamer moeten boeren en daarom is zo’n avond ook nuttig. Je kunt vertellen hoe het werkt.” Van der Bijl: “We kregen applaus na afloop, maar na een week vroegen mensen waar de kaas nu bleef en waarom we nog steeds mest uitrijden. Tsja.”

Over een jaar willen ze starten met de bouw van de kaasfabriek bij een van de boeren op het erf. Het moet een toeristische attractie worden. Van der Bijl: “Een beleef-boerderij met zuivel, waar het echte Schiermonnikoogse kaasje kan worden geproefd. We gaan ervan uit dat we over 5 jaar op eigen benen staan. Als wij dat voor elkaar krijgen, kunnen ook mijn kinderen hier boer zijn. Daar gaat het om.”

Kpi-stapelsysteem

Het Louis Bolk Instituut pleit voor een nieuw en efficiëntere manier van vergoeding voor verduurzamen van het boerenbedrijf. Met een zogenoemd kpi-systeem (key performance indicatoren) worden boeren, die een basiskwaliteit leveren voor biodiversiteit, klimaat en bodem, financieel beloond.

De boer kan kpi-beloningen stapelen. Een indicator is bijvoorbeeld de hoeveelheid eiwit van eigen land. Hoe hoger het percentage hoe hoger de beloning. Zo geldt dat ook voor een plas-dras of andere natuurbeheerpakket.

Geen vergoeding voor inkomstenderving, maar een financiële beloning voor resultaten en voor maatschappelijke diensten, zoals het gedogen van de ganzen. Alle marktpartijen, terreinbeherende organisaties (tbo’s) en overheden moeten hetzelfde kpi-systeem gebruiken. Het nieuwe GLB en ook de Pas-regeling zouden hiervoor financiële ruimte moeten bieden.

Laatste reacties

  • Jan-Zonderland

    Dat is makkelijk om dat op een eiland te testen. Niks er meer op (ook geen toeristen) en niks er meer af. Als ze dat volhouden dan heb je 100% kringloop. Wie voorspelt de uitkomst van die proef ?

  • el

    Het lijkt erop dat de boeren op het eiland de strop om de nek hebben!

  • melkveehouder .

    Nee, ze hangen al!

  • kleine boer

    Best knap dat die boswachter kan zien dat het gras er komt door de stikstof.... ik neem aan dat er de afgelopen 20-25 jaar elk half jaar een stikstof monster is genomen zodat dat een feit is en geen aanname...

  • Jeroenvanderkooij

    Mooi initiatief. Zouden meer boeren moeten doen.

  • wwesselink1

    Van 650 naar 420 koeien en de viooltjes zijn er weer.
    Simpeler voorliegen is onmogelijk.

    17.500 ganzen, die poepen niet op Schiermonnikoog, ? hoe meer hoe beter voor de viooltjes, zoals elk fabeltje.

    De stikstof die niet door het gewas wordt opgenomen vliegt tegen de wind in naar de duinpannetjes.
    Mensen laten we ons toch niet klakkeloos voor de gek houden.

  • farmerbn

    De boeren zullen wel op het eiland blijven maar ze worden steeds meer boswachter/toeristenmelker en steeds minder boer. Dat is niet erg maar ben er wel duidelijk mee. Geld verdienen gaat altijd lukken want al die teoristen gaan toch weer met een lege beurs naar huis omdat het toeristengeld op het eiland achterblijft. Minder koeien en meer paarden/ganzen gaat de stikstofuitstoot niet veranderen. Erisman kan goed praten/jokken.

  • van Adrichem

    Dus jeroen. Veehandelaar gebeld en 20% verkocht van je veestapel?

Laad alle reacties (4)

Of registreer je om te kunnen reageren.