Home

Achtergrond

Elke druppel water vasthouden

Stuwen omhoog en water in de sloot. Boeren en waterschappen proberen zoveel mogelijk water vast te houden, maar de droogte van 2018 is nog steeds voelbaar. Het nieuwe seizoen begint met een achterstand.

Wat de stand van het grondwater zal zijn dit voorjaar, is nog lastig te zeggen, maar de instanties zijn het erover eens: het groeiseizoen begint met een watertekort. Waterschappen voorspellen meer en eerdere beregeningsverboden. Kennisinstituten hebben berekend dat grondwaterstanden ver achter blijven bij de normale peilen. De getallen lopen uiteen van enkele tientallen centimeters, tot een schatting van 2 meter onder het reguliere peil. De grondwaterstanden blijven achter en het groeiseizoen begint met een tekort aan water in de grond.

Vader en zoon Van de Wassenberg in Zundert plaatsen een tijdelijke stuw om het water in de sloot vast te houden. Dat is nodig, want tijdens een normale winter staat in deze sloot tussen de 70 centimeter en 1 meter water. - Foto: Peter Roek
Vader en zoon Van de Wassenberg in Zundert plaatsen een tijdelijke stuw om het water in de sloot vast te houden. Dat is nodig, want tijdens een normale winter staat in deze sloot tussen de 70 centimeter en 1 meter water. - Foto: Peter Roek

De zomer is geëindigd met een neerslagtekort van gemiddeld bijna 300 millimeter. Plaatselijk zijn de tekorten nog groter. De hoop is gevestigd op een natte winter, maar tot nog toe valt ook nu de neerslag tegen. Alleen in december regende het fors meer dan normaal. Januari was wederom droger dan normaal. Ook voor het restant van februari wordt niet veel regen verwacht.

De nazomer was droog, de eerste paar maanden van de winter ook. Normaal valt in de eerste 4 maanden na de zomer ruim 300 millimeter, tot nu toe is dit gemiddeld iets meer dan 200. Het KNMI spreekt tot nu toe van een droge winter.

Voor het Wetterskip Fryslân heeft boezembeheerder Pier Schaper de neerslagcijfers tegenover het resterende tekort gezet. Hij komt tot de conclusie dat medio februari het tekort nog altijd 18 millimeter is. Normaal gesproken is er sprake van een overschot van ongeveer 150 millimeter. “December was voor Friesland een erg natte maand, met wel 150 millimeter neerslag. Dat is voor ons positief, maar in andere delen van het land staat het er wellicht slechter voor.”

De Unie van Waterschappen is bezorgd over met name het oosten en zuiden van het land. De kans dat de grondwaterstanden op 1 april weer normaal zijn, is zeer klein, zodat al vanaf april onttrekkingsverboden voor grondwater te verwachten zijn.

Stuwen omhoog

Vrijwel in heel het land zetten waterschappen de stuwen omhoog, om slootpeilen op te krikken en het schaarse water zoveel mogelijk in de polders te houden. Het waterschap Limburg vraagt boeren in het werkgebied om de stuwen nog tot ‘na carnaval’ hoog te laten staan en te wachten met bemesten. Waterschap Rijn en IJssel, in de Achterhoek, stelt duikafsluiters beschikbaar.

‘Proberen het hele jaar duiker af te sluiten’

Melkveehouder Heino Meekes in Groenlo heeft sinds een paar weken beschikking over een soort skippybal om duikers in sloten af te sluiten. “De sloot liep heel snel vol, na 4 dagen regen al. De bal sluit de duiker volledig af, dus het water kan geen kant op. Dat betekent dus wel dat je het goed in de gaten moet houden, want het water stond dus gewoon over het weiland heen. Maar toen ik de duiker weer vrijmaakte, liep het water ook zo weer van het land af.”

Melkveehouder Heino Meekes in Groenlo plaatste een skippybal van het waterschap in een van de duikers om de sloot vol te laten lopen. - Foto: Hans Prinsen
Melkveehouder Heino Meekes in Groenlo plaatste een skippybal van het waterschap in een van de duikers om de sloot vol te laten lopen. - Foto: Hans Prinsen

Meekes heeft zeer droogtegevoelige grond. “Het is grof zand, de grond is bijna grindachtig, waardoor het dus lastig water vasthoudt.” De noodzaak om na de extreme zomer het water vast te houden, is groot. “Dus dan ga je zelf al nadenken om bijvoorbeeld met een paar planken een stuw te maken, maar dan loopt het water alsnog het gebied uit.”

Locatie doorgeven

Het waterschap Rijn en IJssel deelt sinds december ‘skippyballen’ uit, die boeren kunnen gebruiken om een duiker af te sluiten. Boeren mogen die naar eigen inzicht in duikers plaatsen in sloten die door hen ook worden beheerd. “Wel moet je de locatie van de bal invullen in een app, zodat het waterschap ook weet waar boeren ze gebruiken”, vertelt Meekes. “Daarop kun je ook zien waar er nog meer ballen geplaatst zijn, ik ben dus niet de enige.”

“Vergeleken met andere veehouders heb ik denk ik jaarlijks een snede gras minder. Dat betekent in de praktijk een eerste snede in het voorjaar en dan hopen op een goed najaar. Je leert om te gaan met droogte, gaat nadenken over zelf water vasthouden. Want het zal nodig zijn in de toekomst, denk ik.”

Niet te nat

“Binnenkort ga ik de bal op een ander perceel plaatsen, en dan wil ik proberen om het ding de hele zomer te laten zitten. Of het werkt, is afwachten, maar het is ook opletten. Te nat is natuurlijk ook weer niet goed. Straks wil ik op tijd weer met de trekker het land op kunnen. Door het droge najaar staat er nu vooral onkruid op het grasland, dat wil ik eerst kunnen spuiten en daarna bemesten. Die eerste snede moet goed zijn, want dat is de wintervoorraad.”

Of het vasthouden van het water in de sloot ook echt effect heeft, is voor de veehouder lastig in te schatten. “Maar je ziet wel dat de grond nog lang niet verzadigd is. Een goeie bui van zo’n 30 millimeter is zo verdwenen, snel door de grond opgenomen. Dat zegt al veel, denk ik.”

In de Zeeuwse regio’s hebben boeren aardig wat ervaring met een tekort aan water. Zoet, bruikbaar water is daar schaars. Boeren in het werkgebied van Waterschap Scheldestromen, in Zeeuws Vlaanderen, werken sinds 3 jaar met tijdelijke stuwen. Een project opgezet door boeren om zoveel mogelijk bruikbaar zoet water vast te houden.

“Bij elke regendruppel die valt, moet je een afweging maken”, aldus Gert van Kralingen, bestuurder bij het waterschap. “Als er al te veel regen is gevallen, is de neiging al snel om het af te voeren naar de Ooster- en Westerschelde. Maar steeds meer komt het besef dat we dit overtollige water op een later moment weer nodig hebben.”

Waar andere waterschappen in zo’n situatie water uit grote rivieren of het IJsselmeer kunnen halen, zoals afgelopen zomer veelvuldig gebeurde, is dit voor de Zeeuwse regio niet mogelijk. “Behalve in het oostelijk deel van de provincie, waar onder andere water uit het Volkerak-Zoommeer gebruikt kan worden, maar verder is het water simpelweg te zout. Boeren kunnen ook maar heel beperkt water oppompen uit de grond”, vertelt Van Kralingen. Verschillende proefprojecten zijn opgezet om water op te kunnen slaan of grondwater te kunnen gebruiken.

Telers in Zeeland hebben al aardig wat ervaring met het vasthouden van water. Zoals Werner Louwerse die een opblaasbare duikerafsluiter gebruikt. - Foto: Peter Roek
Telers in Zeeland hebben al aardig wat ervaring met het vasthouden van water. Zoals Werner Louwerse die een opblaasbare duikerafsluiter gebruikt. - Foto: Peter Roek

In Zeeland leert de ervaring dat water een belangrijke factor is, waar niet alleen boeren bij betrokken zijn. “Ook de industrie en de drinkwatervoorziening trekken aan het schaarse water. Als waterschap moeten we werken aan de bewustwording hiervan, ook bij burgers.”

Elke druppel de grond in

Onder het motto ‘elke druppel regen de grond in’ werken de Brabantse waterschappen al langer aan het vasthouden van water, vooral in de hoge, afwaterende gebieden. De afgelopen zomer heeft hier nog meer urgentie aan gegeven. Waterschappen De Dommel en Brabantse Delta zijn daarom eind januari begonnen met het uitdelen van ‘Drempel(s) tegen Droogte’. Simpel gezegd hardhouten planken van ongeveer 20 cm, die een boer naar eigen inzicht in de sloot kan zetten om het water rondom zijn perceel vast te houden. Het waterschap probeert op zijn beurt de peilen in de grotere sloten zoveel mogelijk hoog te houden.

“Boeren krijgen ook een vergoeding voor deze inzet”, vertelt René Rijken van Brabantse Delta. “We willen boeren stimuleren om bij te dragen aan de watervoorraad. We hebben ze nodig. Water vasthouden in de haarvaten van het systeem, de sloten, is veel effectiever om het water in de grond te krijgen dan wat wij als waterschap kunnen doen. De grootste oppervlakte aan sloten wordt namelijk beheerd door boeren.”

Bewustheid over waterschaarste

In totaal hebben al 120 boeren en telers zich bij het waterschap gemeld voor een droogtedrempel, dat worden er nog dagelijks meer, aldus het waterschap. Een van die boeren die van de mogelijkheid gebruikmaakt, is melkveehouder Geert-Jan van de Wassenberg uit Zundert. Hij ziet dat op zijn hoger gelegen percelen nog een groot vochttekort is. “In de sloot staat nu een beetje water, een centimeter of 10. Normaal staat er in deze tijd van het jaar driekwart tot 1 meter water in. Ons laagst gelegen perceel ligt 1,5 meter lager dan het hoogste, dus dat verschil is zeker te merken. Daarom dacht ik zelf al om op de een of andere manier water vast te houden. De actie van het waterschap kwam als geroepen.”

In het licht van de klimaatverandering moet er rekening gehouden worden met meer extreme wateromstandigheden. Droge periodes, maar ook hevige regenbuien zullen vaker voorkomen. Daar zullen langetermijnplannen voor moeten komen.

Opnieuw discussie over regionale waterverdeling

Veel waterschappen hebben een evaluatie op de afgelopen zomer losgelaten. De discussie over de waterverdeling moet misschien wel weer opnieuw gevoerd worden. Want behalve boeren, trekken ook bedrijven en sportclubs in droge periodes aan het schaarse water.
In dat geval treedt de nationale verdringingsreeks in werking. In 4 categorieën is vastgelegd welke functies van water voorrang hebben op andere. In de laatste 2 valt de landbouw, maar regionaal is afgesproken welke gewassen voorrang krijgen voor beregening. Onderlinge verschillen leiden tot onvrede bij boeren.
Teun de Jong, voorzitter van de Nederlandse Akkerbouw Vakbond, heeft zich afgelopen zomer verbaasd, vertelde hij op een regiobijeenkomst over water in Friesland. “In Friesland werd een beregeningsverbod afgekondigd, maar in Noord-Holland stonden de haspels te draaien om groenbemester te beregenen.”
Ook bedrijven uit de industrie, die veel water gebruiken voor het koelen van de systemen, roepen op om duidelijkheid over de verdringingsreeks.

Langetermijnplannen

Waterschappen zijn zich bewust van de huidige symptoombestrijding. Drainage en het uitbreiden van mogelijkheden om water te bergen worden genoemd om in de toekomst noodgrepen te voorkomen, maar ook kan er volgens de betrokkenen gewonnen worden met bodembeheer, het verhogen van het organischestofgehalte. In Zeeland wordt ook gekeken naar het gebruik van gezuiverd rioolwater en proceswater van bedrijven.

Volgens Rijken van Brabantse Delta worden boeren zich steeds meer bewust van de waterschaarste in de regio. “Telers die normaal al regelmatig beregenen, denken nu na over een andere manier van water naar het gewas brengen. Bijvoorbeeld met druppelirrigatie of bevloeiing.”

Of de huidige inspanningen van boeren en waterschappen voldoende zijn, is een kwestie van afwachten. De hoop is op een goede zomer, die vooral niet te droog is.

Of registreer je om te kunnen reageren.