Home

Achtergrond 11 reacties

Kringlooplandbouw, maar hoe dan?

Circulaire economie. Kringlooplandbouw. Daar draait het om in de landbouwvisie van minister Schouten. Mooie woorden, maar hoe ziet dat eruit? Minder kunstmest lijkt een eerste stap.

In het kort:

  • Gebruik kunstmest ligt onder vuur
  • Volgend najaar voorstellen voor nieuw mestbeleid
  • Nieuw mestbeleid moet minder ingewikkeld zijn
  • Sluiting kringloop op afstand of dichtbij?
  • Roep om verruiming mestplafonds
  • Positie Nederland als exportland
  • Discussie over gebruik chemie in akkerbouw

Direct naar:

Kringloopvisie lift mee met GLB
Akkerbouwer Evenhuis: Laat ondernemer zelf route kiezen naar kringloop
Varkenshouder Verhoeven: SDE-variant nodig voor duurzaam voedsel
Melkveehouder Steverink: Januari is onze rekenmaand

Lees verder onder de illustratie, kaders en foto‘s

Illustratie: Herman Roozen
Illustratie: Herman Roozen

Heel nieuw is het allemaal niet wat minister Carola Schouten betoogt in haar visie op de landbouw die ze in september presenteerde. Al in 2009 pleitte voorganger Gerda Verburg voor kringlooplandbouw. “Sommige kringlopen sluiten op bedrijfs- en nationaal niveau, anderen richten zich op een mondiale kringloopsluiting”, schreef Verburg in haar nota Duurzaam voedsel.

Tijd rijp voor echte doorbraak kringlooplandbouw

Toch lijkt de tijd nu beter rijp voor een echte doorbraak van de kringlooplandbouw. In ieder geval lijkt niemand erop tegen; iedereen omarmt Schoutens visie.

De kritiek die er is, richt zich eerder op zaken die niet door haar genoemd worden. En op het feit dat er nog niet zo veel concreet is ingevuld. De grote vraag is dus: kringloop, ja, maar hoe dan precies?

Boerendebat met minister over kringloop

Die vraag staat ook centraal op het speciale boerendebat met de minister dat Boerderij organiseert op 5 november:

  • Hoe pakt die kringlooplandbouw uit in de praktijk?
  • Hoe sluit het mestbeleid waar boeren dagelijks mee worstelen hierop aan?
  • Is er voor boeren eigenlijk nog wel een boterham te verdienen als alles circulair en duurzaam moet?
  • En kan Nederland nog wel die belangrijke rol op het wereldtoneel blijven spelen, als kringlopen gesloten moeten worden, liefst dichtbij?

Kunstmest is het pispaaltje

De nog wat vage hoofdlijn is intussen op één punt wat duidelijker geworden: kunstmest krijgt het moeilijk. 23 oktober kwam er een brief van de minister over hoe ze verder wil met het mestbeleid. Terugdringing van het gebruik van kunstmest wordt daarbij een van de speerpunten. Hoe ze dat wil aanpakken, blijft trouwens nog steeds vaag.

Binnen de sector zijn de meningen over kunstmest sterk verdeeld. Vanuit de veehouderij is een stevige lobby gaande om de gebruiksruimte van dierlijke mest – al dan niet verwerkt tot zogeheten kunstmestvervangers – te vergroten. Dit zal dan ten koste gaan van de kunstmest.

Afleveren van kunstmest op een veebedrijf. Kunstmest ligt onder vuur: veel veehouders willen liever meer afzetruimte voor mest in plaats van kunstmest. - Foto: Hans Banus
Afleveren van kunstmest op een veebedrijf. Kunstmest ligt onder vuur: veel veehouders willen liever meer afzetruimte voor mest in plaats van kunstmest. - Foto: Hans Banus

Dit lijkt heel goed aan te sluiten bij de kringloopgedachte. Het is immers lastig uit te leggen dat je als veehouder dierlijke mest moet afvoeren ter verwerking, terwijl je dan toch nog (stikstof)kunstmest moet aanvoeren om je grasgroei op gang te houden. Bovendien vergroot het de afzetruimte van de mest, waardoor de mestafzetkosten dalen.

Maar niet iedereen is hier even gecharmeerd van. Met het oog op gewasmanagement en precisiebemesting is het erg handig om kunstmest te kunnen gebruiken als aanvulling op dierlijke mest. Daarbij is de werking van kunstmest nog altijd groter dan van dierlijke mest of afgeleiden daarvan. Bij eenzelfde gift per hectare blijven dus meer nutriënten over voor het gewas.

Akkerbouwers willen vooral homogene mest van bekende samenstelling op het juiste moment

Vooral de kansrijkheid van mestverwerkingsproducten zoals mineralenconcentraten is een punt van discussie. Adviseur Wim Kromwijk gelooft er in ieder geval niet in. Volgens hem is voor de winning van een bruikbare stikstofrijke meststof uit drijfmest meer energie nodig dan voor de productie van stikstofkunstmest. En aan het gebruik ervan kleven veel nadelen, zoals hoge transportkosten en beschadiging van het gewas bij emissiearm uitrijden tijdens het groeiseizoen. Volgens hem willen akkerbouwers vooral ‘homogene mest van bekende samenstelling op het juiste moment’.

Mestbeleid nu te gedetailleerd

Hoofddoel van het mestbeleid blijft in Schoutens ogen het verminderen van de uit- en afspoeling van mineralen, om zo de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater te verbeteren.

De doelen op dit gebied zijn Europees vastgelegd in de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn water. In grote delen van Nederland worden deze doelen al gehaald, maar met name in het zuidelijk zand- en lössgebied is de uitspoeling van nitraat nog steeds te groot.

Hoofddoel van het mestbeleid blijft in de ogen van minister Schouten de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. - Foto: ANP
Hoofddoel van het mestbeleid blijft in de ogen van minister Schouten de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. - Foto: ANP

De minister wil naar een ‘robuust mestbeleid’. Het huidige beleid is steeds gedetailleerder geworden, waardoor de relatie tussen de regels en de doelen niet altijd duidelijk meer is, schrijft ze. Het systeem is ingewikkeld geworden door alle uitzonderingen en reparaties, waardoor de administratieve lasten voor ondernemers en de uitvoerings- en handhavingslasten voor de overheid hoog zijn geworden. Schouten wil bij de herziening van het mestbeleid deze lasten verminderen en tegelijk de fraudebestendigheid van het stelsel vergroten. Ook moet het stelsel aansluiten bij het sluiten van kringlopen, zoals al in de landbouwvisie stond.

Lees ook het hoofdredactioneel commentaar: ‘Robuust mestbeleid botst met precisielandbouw’

Duidelijkheid bieden op lange termijn

Schouten wil ondernemers met een nieuw stelsel voor een langere termijn duidelijkheid bieden en hen niet steeds confronteren met veranderingen.

De minister wil de praktijk nadrukkelijk betrekken bij de hervorming van het mestbeleid. Volgend najaar komen er concrete voorstellen.

Het huidige mestbeleid zal in ieder geval nog tot en met 2021 lopen, dan loopt het zesde actieprogramma nitraatrichtlijn af.

Totaalpakket met duidelijke richting

De herbezinning op het mestbeleid loopt parallel aan de versnelling van de verduurzaming van de veehouderij en de verduurzaming van de glastuinbouw, de klimaatmaatregelen en de ontwikkeling naar kringlooplandbouw. Zo tekent zich langzamerhand een totaalpakket af met een duidelijke richting.

De sector zit zelf ook niet bepaald stil. LTO-vakgroepen hebben elk hun eigen plannen opgesteld, die soms nog ambitieuzer zijn dan die van het kabinet.

Kringloopvisie lift mee met GLB

Het Europese landbouwbeleid (GLB) maakt geen belangrijk onderdeel uit van de kringloopvisie van het kabinet. Het wordt maar op 3 van de 40 pagina’s genoemd.

Dat Nederlandse boeren en tuinders opereren op een ongedeelde markt in de Europese Unie, klinkt niet luid door in de visie. Dat terwijl die Europese markt van levensbelang is voor de Nederlandse land- en tuinbouw.

Anderzijds wil de minister het GLB wel nadrukkelijk inzetten om in Nederland de kringlooplandbouw te stimuleren. Dit zijn onderdelen van de visie die mede uit Europese gelden moeten worden gefinancierd:

  • minder intensief landgebruik
  • agrarisch natuurbeheer
  • boeren in de nabijheid van natuurgebieden moet aantrekkelijk worden gemaakt
  • Meer verscheidenheid in gewassen (functionele agrobiodiversiteit in termen van de kringloopvisie),
  • biologische landbouw
  • akkerrandenbeheer
  • zorg voor landschapselementen

Minister: GLB sluit goed aan bij ideeën kringlooplandbouw

Tijdens de laatste vergadering van Europese landbouwministers haalde minister Schouten haar landbouwvisie aan in een debat over het nieuwe GLB (vanaf 2020). Wat haar betreft krijgen lidstaten binnen het GLB de mogelijkheid om extra verplichtingen op te leggen aan groepen boeren, als dat nodig is om milieu- en klimaatdoelen te bereiken.

Volgens Schouten sluiten de milieu- en klimaatmaatregelen en de vergroening binnen het GLB goed aan bij haar ideeën over de kringlooplandbouw.

Is dat genoeg, effectief en ook te doen voor de ondernemers? En is het Nederlandse model van hoge input, hoge output, met inzet van veel kapitaal en technologie het winnende recept? Dat is de grote vraag.

Omwenteling nodig

Volgens biologisch akkerbouwer Meino Smit, die dit najaar in Wageningen promoveerde op een studie naar de duurzaamheid van de landbouw, zeker niet. Hij berekende dat de productiviteit van de landbouw veel minder hard gegroeid is in de afgelopen 65 jaar dan we graag denken, en dat de duurzaamheid minder is geworden. Er gaat tegenwoordig 2 keer zoveel energie in als er uit komt, is zijn bevinding. In 1950 was die verhouding vele malen gunstiger.

Vervang machines weer door spierkracht’

Om het klimaat te redden is volgens zijn radicale visie een omwenteling nodig, waarbij niet alleen de input van buitenlandse grondstoffen veel minder moet, maar ook innovatie over een andere boeg moet: niet langer inzetten op steeds grotere machines en ijzerwerk, maar spierkracht van mensen herwaarderen. Anders is die uitstoot van broeikasgas niet in te dammen, is zijn conclusie.

Deze omwenteling zou naast een onvermijdelijke achteruitgang in consumptiepatroon wel een verrassend voordeel hebben: de landbouw zou weer een veel belangrijker rol in de samenleving krijgen.

‘Laat ondernemer zelf route kiezen naar kringloop’

‘Voor een groot deel voldoe ik al aan wat de minister graag wil met de kringlooplandbouw”, aldus akkerbouwer Ger Evenhuis.

Hij ruilt grond met wel 20 veehouders. Zij willen graag vers grasland hebben, of eens iets anders dan mais op percelen die ver van huis liggen. Zelf heeft hij belang bij verse grond voor zijn aardappelen.

Ook nemen sommige veehouders stro en voergraan af, terwijl Evenhuis de mest afneemt. “Dit zijn dus echt korte kringlopen. Het is een verdienmodel voor mij, en een kostenbesparing voor de veehouders. En het geeft ook nog een goed gevoel: zakendoen dichtbij in plaats van met verweggistan.”

Ger Evenhuis (52) is akkerbouwer in Schoonoord (Drenthe). Hij bewerkt 400 hectare. Door grond te ruilen met tientallen melkveehouders kan hij op meer dan 50% van zijn areaal jaarlijks 250 hectare aardappelen telen. - Foto: Koos Groenewold
Ger Evenhuis (52) is akkerbouwer in Schoonoord (Drenthe). Hij bewerkt 400 hectare. Door grond te ruilen met tientallen melkveehouders kan hij op meer dan 50% van zijn areaal jaarlijks 250 hectare aardappelen telen. - Foto: Koos Groenewold
We zijn allemaal ondernemer, we willen zelf de weg bepalen hoe dat doel te bereiken

In principe is er weinig meningsverschil met de minister. Wel heeft de ondernemer een waarschuwing: “Waar je de kringloop dichtbij kunt sluiten, moet je dat niet laten, maar pas op met verplichting. We zijn allemaal ondernemer, we willen zelf de weg bepalen hoe dat doel te bereiken. Er moet wel een verdienmodel zijn. De een vindt dat via de snelweg, de ander neemt liever een B-weg. Een voorgekookt plan hoeven we niet.”

Fosfaattekort door te krappe normen

De akkerbouwer ziet ook praktische belemmeringen. Belangrijkst is een dreigend fosfaattekort door te krappe gebruiksnormen. Daarom pleit hij voor hogere gebruiksplafonds, liefst via dierlijke mest.

Een waarschuwing heeft hij ook. De visie van de minister is erg negatief over kunstmest en chemische gewasbescherming. Volgens Evenhuis kan het daar absoluut niet zonder. “Onkruid houd je dan niet meer in bedwang. En schimmelziektes worden nog wel het grootste probleem. We kunnen ons geen misoogsten veroorloven.”

‘SDE-variant nodig voor duurzaam voedsel’

Hans Verhoeven is al 20 jaar aan het pionieren met duurzaamheid in de varkenshouderij.

“We werken aan integrale innovatie. Dus niet alleen naar welzijn kijken maar tegelijk ook naar uitstoot en antibioticagebruik. Alle aspecten wegen mee, van boer tot stal, dier, milieu, volksgezondheid én verdienmodel.”

Het resultaat mag er zijn. Het integraal duurzame stalsysteem van Keten Duurzaam Varkensvlees komt tegemoet aan alle mogelijke wensen op het gebied van duurzaamheid, aldus Verhoeven. Varkens die hun hele leven geen antibiotica krijgen (geborgd met elektronische dierherkenning), welzijn verzekerd, CO2-neutraal en zonder ammoniakuitstoot.

Het kan allemaal, de techniek is ‘uitrolbaar’. “Op het demobedrijf is werkelijk alles gedaan. Daarbij is de kostprijs scherp en is alles gedaan om toegevoegde waarde te creëren. En dat is het dan. Meer kun je niet doen.”

Hans verhoeven (58) is varkenshouder in Valkenswaard (Brabant). Hij is mede-initiatiefnemer van de Keten Duurzaam Varkensvlees. - Foto: Bert Jansen
Hans verhoeven (58) is varkenshouder in Valkenswaard (Brabant). Hij is mede-initiatiefnemer van de Keten Duurzaam Varkensvlees. - Foto: Bert Jansen

Consument kiest goedkope variant

En dan komt de ‘maar’: kostprijstechnisch kan dit nog niet opboksen tegen productiesystemen die minder duurzaam zijn. “De consument kiest toch altijd voor de goedkope variant, daarom is een duw in de rug nodig.”

Verhoeven vergelijkt de verduurzaming van de voedselproductie met de vergroening van de energiesector. “De doorbraak van zonne- en windenergie is mogelijk gemaakt door SDE-subsidie. Zonder die subsidie zouden er nu niet al die panelen en molens staan. Zoiets is ook nodig voor de integraal duurzame voedselproductie.”

Lees ook: ABN Amro: consument wil niet betalen voor duurzaam

‘Januari is onze rekenmaand’

Vanaf de overname in 1994 boeren Henry en Anja Steverink intensief op hun melkveebedrijf. Dat was noodzaak en is een mooie uitdaging tegelijk.

“We begonnen met 60 koeien op 25 hectare en hebben er nu 110 op 45 hectare met 2 melkrobots en weidegang”, vertelt Henry.

Het is elk jaar wel rekenen en puzzelen in januari. Hoeveel koeien zijn er, hoeveel mestverwerking is nodig en er is overleg met eigenaren van huurgrond.

Henry Steverink (55) houdt in Silvolde (Gelderland) 110 melkkoeien en 20 stuks jongvee op 36 hectare gras en 9 hectare mais met melkrobots, weidegang en agrarisch natuurbeheer. - Foto: Henry Steverink
Henry Steverink (55) houdt in Silvolde (Gelderland) 110 melkkoeien en 20 stuks jongvee op 36 hectare gras en 9 hectare mais met melkrobots, weidegang en agrarisch natuurbeheer. - Foto: Henry Steverink

Vanaf Minas in de weer met mineralenstroom

Henry heeft een hekel aan verspilling en is al vanaf de Minas (1998-2005) in de weer met mineralenstromen op het bedrijf. “Dat doen we al”, was zijn eerste reactie op de landbouwvisie van minister Schouten waarin kringlopen centraal staan. “Vanaf 2010 zijn we bezig met de BEX en inmiddels hebben we de gegevens van 5 KringloopWijzers op rij.”

Als je aan de knop bemesting draait heeft dat gevolgen

Met al die kennis krijg je uiteindelijk inzicht hoe het loopt op je bedrijf, volgens Steverink. “Als je aan de knop bemesting draait heeft dat gevolgen voor het voer, de melkproductie, mineralenverbruik en uiteindelijk ook financieel.” Studiegroepen zoals de Vruchtbare Kringloop Achterhoek zijn voor hem waardevol om alle cijfers te begrijpen en gebruiken.

Mest afvoeren vanwege derogatie

Wat steekt, is dat op het bedrijf al jaren fosfaat aan de bodem onttrokken wordt. “In 2017 gemiddeld 22 kilo per hectare, omdat we vanwege de gebruiksnormen met derogatie mest moeten afvoeren, terwijl we het aantoonbaar verantwoord op het eigen bedrijf kunnen gebruiken.”

Mede-auteurs: Wim Esselink, Jan Braakman en Mariska Vermaas

Laatste reacties

  • Alco

    Men heeft maar één ding in hun visie.
    "Biologische landbouw".
    Ze moeten eerst maar eens uitgelegd worden dat dat helemaal niet kan.

  • deB.

    Hou toch eens op met dat geneuzel...terug naar spierkracht enzenz...comedy capers! Wat een niveau. Vandaag weer een innovatieprijs uitgereikt...nee niet met de hand terug melken, maar melkrobot!
    Lachwekkende toestanden in de gekke land, vol tegenstellingen waar hele volksstammen zich tegenwoordig druk om maken, en proberen geld uit te trekken, want dat is de drijfveer

  • haj146

    Idd deB! Zon semi akkerbouwer opgeleid in links bolwerk Wur. En dat op de dag dat er een record hoeveelheid file staat. Duizenden auto's due diesel staan te verstoken

  • farmerbn

    Wat er ook komt, het is altijd de bedoeling om gangbare boeren dwars te zitten. Ten eerste gaat de kunstmest in de ban zonder dat er meer mest op het land mag. Veeboeren mogen geen voer van ver weg aan hun vee geven en moeten voerresten van de mensen aan hun vee geven. Vuilnis wat dieren niet willen vreten moeten akkerbouwers op hun land verspreiden. De maatschappij is hun rommel mooi goedkoop kwijt.

  • Jan-Zonderland

    Als je een paard een wortel aan een touwtje voorhoudt die het nooit kan pakken hoe hard het ook loopt dan heb je ook kringloop. Dat is wat er met jullie boeren in Nederland gebeurt.

  • veldzicht

    Inderdaad @jan-Zonderland.De boeren worden gewoon het land uitgepest en stoppen er mee met bosjes

  • kanaal

    graaien en nog eens graaien tot de laatste boer het licht uit doet

  • wmeulemanjr1

    Weinig kunstmest(en ietsepietsie meer dier-mest) mogen gebruiken lijkt mooi maar frustreert snel, je kan lastig snel bijsturen, dier-mest werkt gewoon trager.

  • boer drenth

    die EVENHUIS kan wel menen dat hij zelf kan bepalen hoe hij het allemaal in kan vullen met de kringloop landbouw . maar dat zal hem nog wel duidelijk gemaakt worden. wij moeten ons elkedag in allerlei bochten wringen om het de burgers naar de zin te doen ..tenminste als je de beleidsmakers moet geloven. wat je ook aandraagt aan vernieuwingen ,ze bedenken steeds wat nieuws om aan de regels te voldoen . Lto moet eens een keer een vuist maken en zeggen zo is het genoeg ,.En die landbouwers die menen dat ze met alle vernieuwingen voorop moeten lopen , bedenk eens waar je mee bezig bent. Want ik denk dat het allemaal meer geld kost dan dat het opbrengt.

  • wienbemelmans

    de boer moet zelf regelen hoe hij zijn bedrijf runt ,en hoe hij zijn geld verdiend, want hij is wel zelfstandig zouden ze dat wel weten in Den Haag.

  • agratax.1

    Als Den Haag door zet met "alleen dierlijke mest" dan kunnen de machine fabrikanten maar beter stoppen met de precisie landbouw machines, die kunnen met de wisselende samenstelling van mest niet uit de voeten tegen een acceptabele prijs. Hier gaat de theorie weer eens tegen zijn eigen wensen van precisie in en zo zal het hele kringloop verhaal constant zichzelf tegen komen als vijand. Maar voor mij is de Vrije Wereld Markt het grootste struikelblok als Den Haag de grens niet wenst te sluiten voor de producten die vele malen goedkoper zijn dan de Nederlandse door invoering kringloop met bijbehorende kosten stijging per kilogram.
    Dit is misschien nog minder erg dan de winkelprijs stijging van voedingsproducten voor de financieel minder draagkrachtige mensen in onze samenleving.

Laad alle reacties (7)

Of registreer je om te kunnen reageren.