Home

Achtergrond

Boeren krijgen meer grip op water

Peilgestuurd draineren optimaliseert niet alleen het waterpeil in de grond, het voorkomt ook afspoeling van meststoffen in de omgeving. Dat is winst voor zowel de productie op het perceel als voor het milieu eromheen.

Praktijkvoorbeeld peilgestuurde drainage
Minder plassen, minder nutriënten weg
Actieprogramma voor betere waterkwaliteit   

Wateroverlast en droogte zijn altijd belangrijke onderwerpen voor boeren met buitenteelten. Vocht bepaalt immers voor een belangrijk deel de kans van slagen van de teelt. Dus hoe meer controle je hierover hebt, hoe beter. Water vasthouden, betekent ook nutriënten vasthouden. Een groot voordeel, onderstreept de Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl). Zeker in het licht van de steeds strengere eisen ten aanzien van afspoeling.

Peilgestuurde drainage door steeds meer boeren toegepast

Drainage is een veelgebruikte methode om met ondergrondse buizen water af te laten van landbouwgrond. Peilgestuurde drainage gaat een stap verder; hiermee kun je ook water vasthouden. Deze techniek bestaat al langer, maar wordt sinds een jaar of zes door steeds meer boeren toegepast, mede door aansturing van de provincie Limburg.

In tegenstelling tot conventionele drainage lozen de drainagebuizen bij peilgestuurde drainage niet direct op de sloot, maar komen deze uit op ingegraven putten. Doordat het waterpeil in deze putten kan worden gecontroleerd, is het niveau van de grondwaterstand op een perceel veel beter te sturen. Hierdoor is bijvoorbeeld beregenen veel minder vaak nodig.

Wegspoelen voorkomen

Het vasthouden van water voorkomt dat stikstof en mogelijk ook fosfaat wegspoelen. Van stikstof is het positieve effect zekerder dan van fosfaat, blijkt uit onderzoek. Dat verschilt per grondsoort en dat heeft te maken met de mate van binding van die nutriënten in de grond.

De stikstofuitspoeling is op zowel zandgrond als zee- en rivierklei met peilgestuurde drainage minder dan met conventionele drainage. Dat staat in het onderzoeksverslag van Wageningen Environmental Research (WER): Landbouw en de KRW-opgave voor nutriënten in regionale wateren.

Het omzetten van conventionele drainage naar regelbare drains met verdiepte drainbuizen leidt voor de zandgronden tot 30% vermindering van de stikstofbelasting van het oppervlaktewater. Voor de zeekleigronden is een reductie berekend van 27% en voor de rivierkleigronden van 35%.

De sloot waar het water in terechtkomt stroomt richting Roosendaal. "Het is de bedoeling dat er geen water in de sloot komt.” - Foto's: Peter Roek
De sloot waar het water in terechtkomt stroomt richting Roosendaal. "Het is de bedoeling dat er geen water in de sloot komt.” - Foto's: Peter Roek

De stikstofafspoeling neemt af, maar de uitspoeling van fosfaat is met peilgestuurde drainage op zandgrond en zee- en rivierklei groter dan bij conventionele drainage. Dat komt onder meer door de vernatting van de bodem. Meer vocht leidt tot hogere concentraties van opgelost organisch fosfor en dus meer uitspoeling van fosfaat. Ook is het bergingsvolume van de bodem kleiner door de hogere grondwaterstanden. Het door de verdiepte drains veranderende stromingsprofiel voor het grondwater kan eveneens leiden tot een hoger fosfaatgehalte in het af te voeren water.

Forse reductie van stikstof- en fosfaatuitspoeling

In veengronden zorgt onderwaterdrainage (drainbuizen die in de waterlopen onder het oppervlaktewaterpeil uitmonden voor de aan- en afvoer van water) voor een forse reductie van zowel stikstof- als fosfaatuitspoeling, ten opzichte van geen drainage: 24% minder stikstof en 11% minder fosfaat.

Een belangrijk voordeel van peilgestuurde drainage is in de zomer een verbeterde vochtvoorziening voor gewasproductie. Door een verhoogde gewasproductie neemt de efficiëntie van toegediende meststoffen toe, met een lagere uit- en afspoeling als gevolg.

Boeren als waterbeheerders

Met peilgestuurde drainage worden boeren waterbeheerders. In Limburg is het van overheidswege zelfs verplicht om alle nieuwe drainage peilgestuurd te hebben, om verdroging tegen te gaan. Voor de natuur is nat beter, de boer ziet het liever droog. Met regelbare drainage kan een compromis worden gevonden. In Limburg is dat door het provinciaal bestuur en waterschappen gestimuleerd. Daaraan wordt fors gehoor gegeven; de drainagebedrijven konden de grote vraag richting de deadline van 1 januari 2018 niet aan. Daarom besloot de provincie uitstel van aanleg te geven, als de aanvraag tijdig was gedaan.

Ook in andere delen van Nederland wordt met het systeem geëxperimenteerd, zoals in Zeeland. Op kleigronden met een sterke capillaire werking bestaat geen noodzaak om water vast te houden, slechts om het af te voeren.

Nog een stap verder

Hoe zanderiger het dus wordt, hoe interessanter. Wie nog meer zeggenschap wil over de vochthuishouding op zijn perceel dan bij peilgestuurde drainage het geval is, gaat een stap verder door water van lage perceeldelen naar hoge delen te pompen. Dat gebeurt sporadisch in Nederland. Veehouder Mark Goorden in Wouwse Plantage legde dit systeem bijna zes jaar geleden aan en ziet duidelijke verschillen in grasgroei nu de hoogste delen, waar droogteverschijnselen zich snel voordoen, langer nat worden gehouden.

Mark Goorden checkt een van de putten van de peilgestuurde drainage op zijn grasperceel.
Mark Goorden checkt een van de putten van de peilgestuurde drainage op zijn grasperceel.

Voor zijn boerderij, aan de weg, staat een bord met een tekening waarop zijn drainagesysteem staat uitgelegd. Interessant voor passanten met interesse voor het landschap. Het ziet er echter best ingewikkeld uit, dit ondergrondse watersysteem. Hij heeft zijn perceel in hoogtes ingedeeld en stuurt zelf het waterpeil. Ter illustratie licht hij het deksel van de put waar de pompen in zitten.

De aanleg van zijn systeem paste in een project dat destijds met het Waterschap Brabantse Delta werd uitgevoerd. Er zijn geen metingen gedaan van de uitspoeling van stikstof en fosfaat. Het enige bewijs is dat het water wordt vastgehouden op het perceel en daarmee ook nutriënten. “Het is een gesloten watersysteem en die controle bevalt me heel goed. Ik overweeg uitbreiding.”

Subsidie van overheid

Voor aanleg van peilgestuurde drainage kunnen boeren via RVO.nl aanspraak doen op de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (Vamil). Ondernemers kunnen zo fiscaal voordelig investeren in milieuvriendelijke technieken. De investeringsaftrek kan met de MIA oplopen tot 36% van het investeringsbedrag, bovenop de gebruikelijke investeringsaftrek. Met de Vamil kan 75% van de investeringskosten worden afgeschreven. Het budget was over 2017 € 97 miljoen voor de MIA en € 40 miljoen voor de Vamil.

MIA en Vamil moeten binnen drie maanden na het geven van de opdracht worden gemeld.

RVO.nl geeft aan dat er in 2017 tientallen meldingen zijn gedaan voor de MIA\Vamil onder de code ‘omgekeerde of peilgestuurde drainage’. Dat zegt echter nog niets over het aantal projecten, omdat per project meerdere meldingen kunnen worden gediend. Wel geeft het aan dat agrarisch ondernemers deze weg weten te vinden voor drainagesubsidies.


‘Water opnieuw gebruiken is de opzet van dit drainagesysteem’

“Het is de bedoeling dat er geen water in de sloot komt”, zegt veehouder Mark Goorden stellig. “Water opnieuw gebruiken, dat is de opzet.”

Goorden werkt sinds zes jaar (dat komt in de praktijk neer op vijf seizoenen) met peilgestuurde drainage op de kavel achter zijn boerderij. Deze heeft hij in stukken opgedeeld. Hij pompt van het lagere, bufferende deel van zo’n 3 hectare naar het hoge droogtegevoelige deel. “Mijn perceel heeft een hoogteverschil van 3,5 meter. Het hoogste stuk kan ik zo langer nat houden. Als het lang droog is, zie ik precies waar de drains lopen. Het gras staat daar beduidend hoger.

Naam: Mark Goorden (46). Plaats: Wouwse Plantage (N.-Br.). Bedrijf: 30 melkveekoeien met 16 hectare land, vooral gras en een klein stukje mais. Daarnaast is Goorden gastouder.
Naam: Mark Goorden (46)
Plaats: Wouwse Plantage (Noord-Brabant)
Bedrijf: 30 melkveekoeien met 16 hectare land,
vooral gras en een klein stukje mais. Daarnaast is
Goorden gastouder.

Eind mei, afgelopen voorjaar, ging iedereen beregenen en ik ging pompen. De koeien stonden op een gegeven moment in de plassen, terwijl er sprake was van droogte. Ik had niet verwacht dat het effect zo groot zou zijn. Je kunt het waterpeil op deze manier echt omhoog sturen. Een keer houdt het natuurlijk wel op, want bij lange droogte raakt het water uiteindelijk opgebruikt. In augustus stopte ik met pompen, want toen werd het door de neerslag nat.”

Subsidie

Goorden legde de drainage aan met subsidie vanuit de Gebiedspilot de Molenbeek, vernoemd naar de watergang die achter zijn bedrijf langsloopt. Het was een van de milieumaatregelen waarvan draagvlak bij agrariërs is beproefd. Goorden is er enthousiast over. Om zich te informeren over het systeem, ging hij eerst eens bij een collega met ervaring kijken. De eerste ondernemer met dit systeem was een boomkweker. Hij legde het aan om beregening te vervangen.

Peilgestuurde drainage is 1,5 tot 2 keer duurder dan gangbare drainage, vertelt Goorden. “Gangbaar kost zo’n € 1.500 per hectare, peilgestuurde drainage dus € 2.500 tot € 3.000 per hectare. Plus in mijn geval de prijs van de pompen, maar dat is een eenmalige investering van een paar honderd euro. Daar komt nog ongeveer € 1.000 bij voor de put waar de pompen in zitten.”

Terug naar het begin


Minder plassen, minder nutriënten weg

De meeste drainage ligt in het Zuidwesten, de bovenste helft van Noord-Holland, Flevoland en langs de Waddenkust. Dat staat in het rapport van Wageningen Environmental Research: Landbouw en de KRW-opgave voor nutriënten in regionale wateren.

Door peilgestuurde drainage staan minder vaak plassen op het land, wat oppervlakkige afstroming vermindert. Ook bevindt de grondwaterstand zich minder vaak op de bovenste toplaag van de bodem, wat zorgt voor minder fosfaatafspoeling. De diepere transportroutes kunnen leiden tot minder stikstofuitspoeling naar het oppervlaktewater. Daarentegen neemt de beluchting van de toplaag van de bodem iets toe door drainage, waardoor mineralisatie toeneemt en stikstofuitspoeling kan toenemen. Maar al met al zijn de onderzochte effecten dus veelal positief op de belasting van nutriënten op het milieu.

Het informatiebord over peilgestuurde drainage aan de straat bij melkveehouderij Goorden.
Het informatiebord over peilgestuurde drainage aan de straat bij melkveehouderij Goorden.

Het met buizen gedraineerde areaal in Nederland wordt geschat op 800.000 hectare. Een deel van het gedraineerde oppervlak komt in aanmerking voor vernieuwing, geeft WER aan. Daarnaast is een areaal landbouwgrond geschikt voor de nieuwe aanleg van buisdrainage, in grofweg het midden en zuidoosten van het land. Dit betreft voornamelijk grasland en snijmais op zandgrond met een gemiddeld hoogste grondwaterstand ondieper dan 40 centimeter.

Zandgronden met akkerbouw en kleigronden met van nature ondiepe grondwaterstanden zijn al gedraineerd. Ook voor dit areaal is het interessant om na te gaan wat het effect van vernieuwde aanleg van drainage op de waterkwaliteit kan zijn.

Terug naar het begin


Actieprogramma voor betere waterkwaliteit

Hoofddoel van het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn is om de nitraatbelasting van het grondwater afkomstig uit de landbouw te verminderen, zo meldt de tekst van het ontwerp.

Ook moet de eutrofiëring (vergroting van de voedselrijkdom) van het oppervlaktewater, voor zover veroorzaakt door stikstof en fosfor afkomstig uit de landbouw, worden bestreden om aan de Europese Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn Water te voldoen.

“De kwaliteit van grond- en oppervlaktewater moet uiteindelijk voldoende zijn voor de maatschappelijke functie die het vervult, te weten bron voor menselijke consumptie, veedrenking en zwem- en recreatiewater. Tevens moet de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater voldoende zijn om belangrijke ecologische functies te realiseren, zoals het voorzien in schoon water door natuurlijke zuivering en het bijdragen aan landschappelijke waarde en biodiversiteit.”

Hoewel er in het verleden al doeltreffende maatregelen zijn genomen, kan nog niet al het grond- en oppervlaktewater in Nederland altijd voor de genoemde functies worden gebruikt. Het zesde actieprogramma moet eraan bijdragen dat er minder plekken zijn waar de waterkwaliteit onvoldoende is door stikstof en/of fosfor uit de Nederlandse landbouw. Vooral voor zand en löss zitten er aanscherpingen in het beleid. Maar er zijn ook versoepelingen; zo komt er meer ruimte voor fosfaatbemesting op arme gronden.

Om het doel van het actieprogramma te bereiken, worden allerlei maatregelen getroffen en treedt de overheid boeren financieel tegemoet bij het treffen van maatregelen die passen in de Nitraatrichtlijn, zoals peilgestuurde drainage.

Terug naar het begin

Of registreer je om te kunnen reageren.