Home

Achtergrond

Gevaarlijke overwegen dicht

Onbeveiligde particuliere spoorwegovergangen zijn te gevaarlijk. Beheerder ProRail wil er liefst vanaf en zoekt daarvoor samenwerking met boeren.

Het tragische treinongeluk eind maart in het Friese Harlingen heeft het onderwerp onbeveiligde spoorwegovergangen weer hoog op de agenda gezet. Eind 2016 ging het op een soortgelijke overweg in Winsum (Gr.) ook mis. Toen ontspoorde een trein na een botsing met een RMO-wagen en waren er 18 gewonden. Maar het gaat vaker verkeerd. De laatste jaren werden deze overwegen sporadisch aangepakt. Maar spoorinfrastructuurbeheerder ProRail maakt – als een redelijke oplossing haalbaar is – sneller werk van deze gevaarlijke overwegen en benadert grondeigenaren om er samen uit te komen. Concreet: het opheffen van de overweg.

Ruim 300 ‘boeren’ overgangen

Nederland telt 2.500 spoorwegovergangen. Daarvan zijn er 448 onbeveiligd. Het merendeel – 325 – is particulier. Dit betreft meestal boeren. Sommige van deze overwegen leiden naar een natuurgebied of landgoed, wat ook een risico voor wandelaars met zich meebrengt.

De overige 123 zijn publieke overgangen die gewoon in het openbare wegennetwerk liggen. Hier is meer verkeer en zijn risico’s groter. Het Rijk heeft daarom recent € 25 miljoen extra vrijgemaakt, zodat ProRail de komende jaren alle onbewaakte publieke overgangen kan opheffen of beveiligen. Zo heeft ProRail in 2017 al een akkoord gesloten voor de aanpak van vijf ­gevaarlijke overwegen rond Winterswijk (Gld.).


  • In Nederland zijn ruim 300 boeren-spooroverwegen. - Foto's: Koos Groenewold

    In Nederland zijn ruim 300 boeren-spooroverwegen. - Foto's: Koos Groenewold

  • Ronald Selman (51) heeft in maatschap met zijn broer Bert (57) een varkens- en een melkveebedrijf in Elst. Het bouwblok is doorkliefd met een spoor. Hij heeft 'zijn eigen' overweg, maar de Intercity’s razen met 140 per uur door zijn bouwblok’.

    Ronald Selman (51) heeft in maatschap met zijn broer Bert (57) een varkens- en een melkveebedrijf in Elst. Het bouwblok is doorkliefd met een spoor. Hij heeft 'zijn eigen' overweg, maar de Intercity’s razen met 140 per uur door zijn bouwblok’.

  • Het gemengde veebedrijf van maatschap Selman ligt niet zozeer aan, maar ín het spoor. Een dubbel spoor snijdt het bouwblok precies in tweeën. Aan de ‘goede’ kant van het spoor het woonhuis en de varkensstal, aan de overkant de melkveestal en de sleufsilo‘s. De koeien staan op nog geen tien meter van het spoor achter een hek in de stal.

    Het gemengde veebedrijf van maatschap Selman ligt niet zozeer aan, maar ín het spoor. Een dubbel spoor snijdt het bouwblok precies in tweeën. Aan de ‘goede’ kant van het spoor het woonhuis en de varkensstal, aan de overkant de melkveestal en de sleufsilo‘s. De koeien staan op nog geen tien meter van het spoor achter een hek in de stal.

  • Waarschuwingsborden, lampen of bellen zijn er niet. De afsluitingshekken staan open omdat Selman nog moet oversteken met de trekker. Maar eerst is het wachten op een Intercity die met 140 voorbij zoeft. Al snel gevolgd door een tweede trein. “Elke zeven minuten is het raak en in de spits nog vaker”, zegt Ronald Selman. “Dit is een zeer druk treinspoor: Arnhem-Nijmegen.”

    Waarschuwingsborden, lampen of bellen zijn er niet. De afsluitingshekken staan open omdat Selman nog moet oversteken met de trekker. Maar eerst is het wachten op een Intercity die met 140 voorbij zoeft. Al snel gevolgd door een tweede trein. “Elke zeven minuten is het raak en in de spits nog vaker”, zegt Ronald Selman. “Dit is een zeer druk treinspoor: Arnhem-Nijmegen.”

Geen geld voor particuliere overweg

Maar voor particuliere overwegen is geen budget. De aanpak van deze overwegen kan soms alleen deels samen met aanpak van de openbare overwegen. Volledige boerencompensatie voor opheffing van een gevaarlijke overweg is daarom niet reëel. “Wij zullen vaker samen met boeren tot creatieve oplossingen moeten komen”, zegt Eduard de Vries van ProRail. “Juridisch gezien is een veilige, particuliere overweg ook een gedeelde verantwoordelijkheid van ProRail en de wegbeheerder (in dit geval de boer).

Levensgevaarlijk bij mist

Beveiliging heeft op verreweg de meeste onbeveiligde particuliere spoorwegovergangen weinig om het lijf. Dat is ook niet per se verplicht als de weg van de boer zelf is. Lampen, bellen of spoorbomen ontbreken. Het leidt soms tot halsbrekende toeren. Veehouder Henri Vos in Tiendeveen (Dr.) kan er over meepraten. Zijn bedrijf ligt aan twee overwegen. De eerste is beveiligd, de tweede niet. En 25 van zijn 40 hectare ligt achter de onbeveiligde overgang. “Op drukke dagen moet ik er wel 100 keer overheen. Ik ben er aan gewend, maar omdat er acht treinen per uur voorbij komen, is het altijd uitkijken”, zegt Vos. “ProRail heeft hier wel een waarschuwingsbord en hekken geplaatst. Maar op drukke dagen staan die hekken natuurlijk open. Anders kun je niet werken.”

Vos is een vaste klant van loonbedrijf Jansen in hetzelfde dorp. Jaarlijks doet het bedrijf zo’n 10 tot 15 dagen werk bij de veehouder. Medewerkers moeten dan per dag tientallen keren het spoor over. “Het probleem is dat je de trein nooit hoort aankomen”, zegt Rolf Klooster. “Met mistig of slecht weer komen we ook niet. Dat is levensgevaarlijk. Dan gooien we de planning om.” Een alternatief is er wel, maar dat vindt Vos een te dure oplossing. “Het land is via een bewaakte overweg te bereiken. Dat betekent een kilometer omrijden. Dat kost tijd en geld.”


  • Zelf kijkt de veehouder er na al die jaren niet meer van op, maar het is een idioot tafereel. En gevaarlijk. Al komen er geen particulieren op het erf. “Nieuwe erfbetreders zoals stagiairs of monteurs waarschuwen we altijd. En RMO- of voerwagens komen niet als het mistig is. Daar hebben we goede afspraken over gemaakt. Dat moet ook. Anders is het risico veel te groot.”

    Zelf kijkt de veehouder er na al die jaren niet meer van op, maar het is een idioot tafereel. En gevaarlijk. Al komen er geen particulieren op het erf. “Nieuwe erfbetreders zoals stagiairs of monteurs waarschuwen we altijd. En RMO- of voerwagens komen niet als het mistig is. Daar hebben we goede afspraken over gemaakt. Dat moet ook. Anders is het risico veel te groot.”

  • Zelf zou Selman in samenspraak met ProRail graag bellen en lampen plaatsen. Maar na de ongelukken in Winsum en Harlingen wil die organisatie dat niet meer. “Drie weken geleden hebben ze contact gezocht om tot een betere, structurele oplossing te komen. Daar voeren we nu gesprekken over.” De ideale oplossing zou een bedrijfsverplaatsing zijn. Maar dat is te duur.

    Zelf zou Selman in samenspraak met ProRail graag bellen en lampen plaatsen. Maar na de ongelukken in Winsum en Harlingen wil die organisatie dat niet meer. “Drie weken geleden hebben ze contact gezocht om tot een betere, structurele oplossing te komen. Daar voeren we nu gesprekken over.” De ideale oplossing zou een bedrijfsverplaatsing zijn. Maar dat is te duur.

  • Het alternatief is opheffing van de overweg. Concreet: een nieuwe ontsluitingsweg in het huiskavel die op een openbare weg uitkomt. Een alternatief met gevolgen. Selman: “Die nieuwe weg zou 300 meter lang en 5 meter breed worden. Dat betekent dat ik 0,15 hectare moet inleveren en erfbetreders 1 kilometer moeten omrijden, terwijl ProRail de weg dan zou betalen. Dat is niet ideaal, maar we staan er open in. Het moet van twee kanten komen.

    Het alternatief is opheffing van de overweg. Concreet: een nieuwe ontsluitingsweg in het huiskavel die op een openbare weg uitkomt. Een alternatief met gevolgen. Selman: “Die nieuwe weg zou 300 meter lang en 5 meter breed worden. Dat betekent dat ik 0,15 hectare moet inleveren en erfbetreders 1 kilometer moeten omrijden, terwijl ProRail de weg dan zou betalen. Dat is niet ideaal, maar we staan er open in. Het moet van twee kanten komen.

  • Daarbij is het ook de vraag wat onze zuivelfabriek gaat doen. Blijven zij in deze situatie de melk ophalen? Één punt is voor Selman erg belangrijk. Hij moet zijn melkveebedrijf aan de overkant snel kunnen bereiken. "Loonwerkers, leveranciers en afnemers kunnen prima gebruik maken van een nieuwe weg, maar het is niet reëel als wij dat iedere keer zelf ook moeten doen. We hopen er met ProRail uit te komen dat er een voetgangerstunnel of kleine loopbrug over het spoor komt. Want de afstand van het woonhuis naar de melkveestal is nu 20 meter. Het is onwerkbaar als dat straks 500 meter wordt.”

    Daarbij is het ook de vraag wat onze zuivelfabriek gaat doen. Blijven zij in deze situatie de melk ophalen? Één punt is voor Selman erg belangrijk. Hij moet zijn melkveebedrijf aan de overkant snel kunnen bereiken. "Loonwerkers, leveranciers en afnemers kunnen prima gebruik maken van een nieuwe weg, maar het is niet reëel als wij dat iedere keer zelf ook moeten doen. We hopen er met ProRail uit te komen dat er een voetgangerstunnel of kleine loopbrug over het spoor komt. Want de afstand van het woonhuis naar de melkveestal is nu 20 meter. Het is onwerkbaar als dat straks 500 meter wordt.”

Leveranciers en afnemers

Onbeveiligde overwegen krijgen na de recente ongelukken meer aandacht van erfbetreders zoals voerleveranciers en zuivelaars. FrieslandCampina houdt een inventarisatie onder leden die ermee te maken hebben. De prioriteitenlijst die hieruit voortkomt, wordt met ProRail besproken. Bij DOC spelen onbeveiligde overwegen een minimale rol. “We komen het in de praktijk zelden tegen”, aldus het bedrijf.

Bij ForFarmers is dat anders. Chauffeurs krijgen geen speciale instructies als ze over deze wegen moeten. Maar ze lossen in overleg met de boer vaak wel overdag omdat weer en zicht dan beter zijn. “Het is geen sluitende oplossing maar we moeten natuurlijk wel beleveren”, zegt Jeroen Franck van het voerbedrijf. Franck juicht de komst van nieuwe ontsluitingswegen toe. “Veiligheid staat voorop. Als wij daarvoor moeten omrijden dan is dat maar zo.”

Brancheorganisatie Cumela denkt na over een nieuwe module spoorwegovergangen voor leden. Dat heeft ook met de nasleep van het treinongeluk vorig jaar in Dalfsen (Ov.) te maken, toen een trein op een hoogwerker botste. “Dat was overigens een beveiligde overweg, maar het onderwerp staat zeker op onze agenda”, aldus Cumela’s Hero Dijkema.

Dat geldt ook voor de Onderzoeksraad voor Veiligheid die over het treinongeluk in Dalfsen een rapport uitbracht. “Wij verkennen of we eventueel onderzoek gaan doen naar onbewaakte overgangen, zowel publiek als particulier.”

Risico van vee langs het spoor

Onbewaakte spoorwegovergangen zijn een groot risico. Maar dat geldt ook voor de combinatie vee en spoor. Meestal zijn hekken en afrasteringen goed op orde, maar soms gaat het mis. Loslopende koeien en schapen – dit laatste komt vaker voor – kunnen zeer gevaarlijk zijn. Het is een drama voor machinist én vee(-houder). De dieren overleven het meestal niet, de schade is groot en passagiers lopen veel vertraging op. Maar niet alleen een aanrijding is ingrijpend. Als vee alleen al in de directe omgeving van het spoor loopt, moet een machinist preventief alarmeren. En dat heeft ook gevolgen voor de treinen die volgen. Ook moeten controleurs dan in actie komen op het bewuste dier op te sporen en weg te leiden. Dat is kostbaar en tijdrovend. Boeren moeten hier echt scherp op zijn, stelt ProRail.

‘Opheffen en niet beveiligen’

Sinds het dodelijke ongeluk in Harlingen zet ProRail de onbeveiligde overwegen nog nadrukkelijker op de agenda.

“De vrijblijvendheid is er vanaf, want onbewaakte overgangen zijn niet meer van deze tijd”, zegt Pro-Rail woordvoerder Aldert Baas.

Hoeveel boeren hebben hiermee te maken?
“Er zijn in Nederland ruim 300 onbewaakte particuliere overwegen. Omdat het soms om meerdere bedrijven per overgang gaat, schatten wij dat 450 tot 500 boeren hiermee te maken hebben.”

Wat moet er met die overwegen gebeuren?
“Onze insteek is helder. We krijgen in totaal € 35 miljoen aan budget waarmee we zo snel mogelijk de 120 openbare onbewaakte overwegen aanpakken. Waar het kan, nemen we particuliere overwegen direct mee, als onderdeel van een gebieds­gerichte aanpak. Want we willen het liefst ook van alle onbewaakte particuliere spoorwegovergangen af.”

Beveiligen is geen optie?
“Ook op bewaakte overwegen gebeuren ongelukken. Opheffen is daarom het meest veilig. Bovendien kost het beveiligen van één overgang tussen de € 0,7 en € 1,2 miljoen. Die kosten zitten hem niet in alleen in de spoorbomen en bellen zelf. Wat het kostbaar maakt, is dat het waarschuwingssysteem ook aangepast en onderhouden moet worden. Want dat mag nooit falen. Dat betekent kilometers graafwerk en kabels. En er is op dit moment geen budget beschikbaar voor het programmatisch aanpakken van particuliere overwegen.”

Maar opheffen is ook lastig toch?
“Om overwegen op te heffen, zoeken we naar creatieve oplossingen met boeren. Dat kan bijvoorbeeld via ruilverkaveling of door goed samenspel met andere organisaties. ProRail wil in ieder geval zijn steentje bijdragen in de zoektocht naar een alternatieve oplossing. Dit zal vaak een nieuwe ontsluitingsweg door boerenland zijn, want bruggen of tunnels zijn te duur. In de praktijk betaalt ProRail dan soms de aanleg van de weg, terwijl de boer een deel van zijn land afstaat en soms iets verder omrijdt. Per geval moet worden nagegaan of ProRail budget kan vrijmaken voor de uitvoering.”

En als de boer dat niet wil?
“Dan zullen wij vaker juridische wegen bewandelen. De ongelukken in onder meer Harlingen en Winsum hebben helaas bewezen dat er nu echt iets moet gebeuren. ProRail kan een boer geen toegang tot een perceel ontzeggen, maar als de situatie te gevaarlijk is, een alternatieve oplossing reëel is en een boer toch niet wil, zullen we onze oplossing vaker via rechtszaken proberen af te dwingen.”

Wat is een boer zelf verplicht?
“Boeren zijn verantwoordelijk en aansprakelijk voor het gebruik van ‘hun’ overweg. In die zin is de boer verplicht daarbij passende maatregelen te nemen. Bijvoorbeeld door mogelijke gebruikers op de aanwezigheid van de overweg te attenderen.”

Wat adviseert ProRail?
“Gebruik de afsluithekken rond de overweg. Waarschuw erfbetreders en verbied zo mogelijk wandelaars de toegang. Het is tenslotte eigen boerengrond. Daarnaast is een goed zicht op de overweg essentieel. Daar zijn zelfs wettelijke eisen voor.”

Of registreer je om te kunnen reageren.