Home

Achtergrond 4 reacties

Voedselfraude neemt niet af maar toe

Ook al worden ketenkwaliteitssystemen aangescherpt, voedselfraude neemt nog altijd toe. Bedrijven zijn kwetsbaar en laten steken vallen bij interne controle.

Bedrijven die vlees en vleesproducten aanvaarden zonder het vereiste gezondheids- of identificatiemerk. Zakken bloed die zonder etiket worden geleverd én afgenomen. Een uitsnijderij die 200 halve varkenskarkassen afneemt, zonder dat deze in de papieren staan vermeld.

De medewerkers van de Europese voedselwaakhond Health and Food Audits and Analysis (HFAA) werden vorig jaar niet vrolijk van wat ze zagen tijdens een inspectie van een aantal vleesbedrijven in Nederland. De toezichthouders uit Brussel keken naar de werking van officiële controles op traceerbaarheid van vlees en vleesproducten. Ze trokken de conclusie dat gecontroleerde bedrijven niet checken of de levering van grondstoffen in overeenstemming is met wat er in de documenten staat.

HFAA, voorheen Food and Veterinary Office (FVO), was op pad met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), om te zien hoe deze toezicht houdt. HFAA rekende de NVWA aan dat de controle op de interne traceerbaarheid tekortschoot, maar daar verzette de Nederlandse toezichthouder zich tegen; ze heeft niet de bevoegdheid om interne traceerbaarheid af te dwingen, was het verweer.

Controles van de NVWA zijn veranderd. Het ging niet goed, erkende de controle-organisatie zelf.<br /><em>Screenshot <a href="https://youtu.be/3S4uxNwr3QM">animatiefilm Verbeterplan NVWA</a>.</em>
Controles van de NVWA zijn veranderd. Het ging niet goed, erkende de controle-organisatie zelf.
Screenshot animatiefilm Verbeterplan NVWA.

NVWA-inspecteur: het is bar slecht

HFAA erkende dat, maar het juridische steekspel deed niets af aan de constatering dat de zogeheten ingangscontrole bij de vleesbedrijven ontoereikend is. Dat feilen onderschreef de NVWA wel. "De conclusie was: het is bar slecht", zei Yvonne Huigen, coördinerend specialistisch inspecteur van de NVWA op het VMT-voedselveiligheidscongres in Dordrecht. De inspecteur kritiseerde daarbij de bedrijven omdat ze onvoldoende aandacht besteden aan de ingangscontrole, maar ze stelde ook vast dat de NVWA er te oppervlakkig op controleert.

Dat gaat veranderen. Ria Westendorp, hoofd Toezichtontwikkeling Consument en Veiligheid van de NVWA, zei het op hetzelfde congres zo: "Traceren is belangrijk en als dat niet op orde is, heb je een groot lek in het systeem." Westendorp kondigde aan dat traceerbaarheid een van de handhavingsprioriteiten is voor 2017.

De bevindingen van de HFAA laten zien dat bedrijven, die de ingangscontrole laten sloffen, er niet op gericht zijn om fraude te voorkomen. Andere recente onderzoeken zoals van de Consumentenbond, het Food Fraud Network en Interpol (Opson 5) bevestigen dat beeld. Er wordt bij elk onderzoek voedsel aangetroffen waarvan de etikettering niet klopt, documenten zijn vervalst, producten zijn bewerkt, of de inhoud niet overeenkomt met wat er op het etiket staat.

De fraude met voedsel, zoals het paardenvleesschandaal bij vleesverwerker Willy Selten, was aanleiding om de Taskforce Voedselvertrouwen in het leven te roepen.<br /><em>Foto: ANP </em>
De fraude met voedsel, zoals het paardenvleesschandaal bij vleesverwerker Willy Selten, was aanleiding om de Taskforce Voedselvertrouwen in het leven te roepen.
Foto: ANP

Taskforce Voedselvertrouwen

De fraude met voedsel was in 2013 aanleiding om de Taskforce Voedselvertrouwen in het leven te roepen. Na nieuwe incidenten met de paardenvleesaffaire als dieptepunt, vonden de bewindslieden Edith Schippers (Volksgezondheid) en Sharon Dijksma (Economische Zaken) het genoeg. Een taskforce waarin overheid en bedrijfsleven samenwerkten, moest met plannen komen om fraude in de voedselproductie tegen te gaan.

Gedaalde consumentenvertrouwen

Formeel was het gedaalde consumentenvertrouwen aanleiding voor de ingreep van de bewindslieden, maar feit was ook dat Nederland er in Brussel niet al te best opstond. "De Europese Commissie ziet Nederland nadrukkelijk als spil in voedselfraude. Dat vinden wij overdreven, maar er is duidelijk een gevoel van urgentie", zei Martijn Weijtens van het ministerie van Economische Zaken bij de presentatie van de plannen van de Taskforce Voedselvertrouwen in 2014.

Bedrijfsleven zelf verantwoordelijk

De taskforce presenteerde een actieplan dat erop gericht was kwaliteitssystemen in de vlees- een zuivelketens robuuster te maken en beter op elkaar te laten aansluiten. Dat alles met als uitgangspunt dat het bedrijfsleven zelf verantwoordelijk is voor het produceren van veilig en betrouwbaar voedsel.

De vraag of het bedrijfsleven klaar is om die verantwoordelijkheid ook waar te maken, valt af te leiden uit Food Fraud Tool, een internetprogramma dat in januari van dit jaar online ging en waarmee bedrijven in kaart kunnen brengen hoeveel risico ze lopen op voedselfraude.

Wereldwijd hebben zich 750 bedrijven gemeld, 350 daarvan, waaronder veel Nederlandse bedrijven, hebben de tool ingevuld (zie kader hieronder). Eerste conclusie: veel bedrijven zijn kwetsbaar voor fraude en hebben weinig beheersmaatregelen.

Veel bedrijven kwetsbaar
Veel bedrijven zijn kwetsbaar voor fraude en hebben weinig beheersmaatregelen. Dat is de conclusie die de opstellers van de Food Fraud Tool trekken nadat wereldwijd 350 bedrijven de tool hebben ingevuld, met daaronder veel Nederlandse bedrijven. Producenten kunnen met de tool, die begin dit jaar online ging, hun voedselfraudekwetsbaarheid in kaart brengen.
De uitkomsten van de bedrijven in de procesindustrie: 44% heeft geen of nauwelijks instrumenten om te bepalen of een aangeleverd product of grondstof is vervalst; 37% heeft geen klokkenluidersregeling; 42% screent zijn eigen medewerkers niet; 42% doet zaken met leveranciers die geen food safety managementsysteem hebben.
Senior manager Onno Nillesen van PwC, de accountant en belastingadviseur die in samenwerking met de non-profitorganisatie SSAfe, de Vrije Universiteit en Wageningen Universiteit de tool ontwikkelde, zegt dat de uitkomsten laten zien dat meer bedrijven in de logistieke sector rapporteren dat ze kwetsbaarder zijn voor fraude. De bedrijven in de primaire sector scoren nagenoeg hetzelfde als de bedrijven in de procesindustrie. "Retail rapporteert meer actief te zijn op voorkomen van voedselfraude."

 

'Denk als een crimineel: volg het geld'

Onno Nillesen van PwC presenteerde bovenstaande conclusie en de uitkomsten van de Food Fraud Tool op het voedselveiligheidscongres. Hij zei: "Voedselfraude vraagt om een andere aanpak. Denk als een crimineel: volg het geld." In een toelichting schetst Nillesen het beeld dat bedrijven in hun relatie tot andere bedrijven in de keten nog vaak te goeder trouw zijn. "Bedrijven zouden moeten onderkennen dat niet iedereen in de keten het integere product als belangrijkste doel heeft. " Die onderkenning moet ertoe leiden dat bedrijven kritischer moeten kijken naar hun leveranciers. "Vertrouwen zonder onderbouwing is niet voldoende."

'Druk op keten neemt toe'

Afgezet tegen de toenemende fraude staan bedrijven nog maar aan het begin om zich weerbaar te maken tegen malafide partijen in de voedselketen, zegt Nillesen. "Iedere risicodeskundige zou zeggen: we zitten nog in een redelijke kwetsbare omgeving."

In zijn analyse stelt Nillesen dat we ondanks die kwetsbare omgeving en de toenemende fraude met voedsel toch een 'heel veilige voedselketen' hebben, maar wel een die onder steeds grotere druk staat door de globalisering en voedselschaarste. "De druk neemt toe op de keten. Daarom moeten we naar nieuwe mechanismen en manieren om die druk weg te nemen."

Aanscherping ketenkwaliteitssystemen

In Nederland worden in reactie op nieuwe voedselschandalen de ketenkwaliteitssystemen aangescherpt met nieuwe eisen, als uitkomst van het overleg tussen bedrijfsleven en overheid in de Taskforce Voedselvertrouwen. De schema’s zijn vooral gericht op voedselveiligheid, veel minder op productintegriteit, daar waar het misging in het paardenvleesschandaal.

In de taskforce zijn afspraken gemaakt om de bestaande systemen aan te passen en robuuster te maken. Het is een unieke privaat-publieke overeenkomst, zegt Geert de Rooij, secretaris van de Stichting Ketenborging, de beheerder van de site waarop de deelnemende kwaliteitsschema’s worden vermeld. "We betreden paden die we nog nooit eerder gewandeld hebben. De NVWA steekt zijn nek uit, ook richting de rest van de wereld."

'Ik verwacht dat de naleving van de wet- en regelgeving toeneemt'.

Afspraken over informatie-uitwisseling

De vernieuwing zit ’m in de relatie die de toezichthouder aangaat met de beheerders van de kwaliteitssystemen. Zo worden er afspraken gemaakt over informatie-uitwisseling; systeembeheerders moeten incidenten die ze waarnemen, direct melden aan de NVWA.

Producenten hebben die verplichting al wel, maar schemabeheerders niet, legt coördinerend specialistisch inspecteur Martien van Helvoort bij de NVWA uit. "We verwachten dat beheerders heel ernstige onregelmatigheden met direct gevaar voor de volksgezondheid direct aan ons laten weten. Maar het kan ook meta-informatie zijn. Wat ziet een schemabeheerder aan de hand van uitgevoerde inspecties aan trends in naleving, op welke aspecten gaat het goed, op welke moet er verbetering plaatsvinden?"

Van Helvoort ziet in deze informatievoorziening een belangrijke winst: "Je krijgt een steeds beter beeld van de sector. Daarnaast verwacht ik dat de naleving van de wet- en regelgeving toeneemt."

Inspecteurs van de NVWA gaan vaker onaangekondigd op bezoek bij onder andere vleesverwerkers. Op deze foto staat een controleur tijdens een inspectie bij een Utrechts vleesverwerkend bedrijf.<br /><em>Foto: ANP </em>
Inspecteurs van de NVWA gaan vaker onaangekondigd op bezoek bij onder andere vleesverwerkers. Op deze foto staat een controleur tijdens een inspectie bij een Utrechts vleesverwerkend bedrijf.
Foto: ANP

Onaangekondigde inspecties

Belangrijk onderdeel van de nieuwe afspraken zijn ook onaangekondigde inspecties die de beheerder van de kwaliteitsschema’s bij de gecertificeerde bedrijven moet uitvoeren. Een bepaald percentage van de jaarlijkse inspecties moet onaangekondigd zijn. Van Helvoort: "En na verloop van tijd willen wij zien wat het effect van die onaangekondigde inspecties is."

Deze afspraken zijn verwerkt in de aangescherpte kwaliteitssystemen die de NVWA na een uitgebreide screening 'accepteert'. Daarmee geeft ze aan dat het schema voldoet aan criteria van de Taskforce Voedselvertrouwen, en die status laat de toezichthouder meewegen in zijn toezichtbeleid. Dat wordt aangepast. Van Helvoort: "Maar aangepast toezicht heeft verschillende vormen. Je kunt toezicht aanpassen in frequentie, duur, diepgang. Ik noem het aanpassing in intensiteit." Bedrijven die produceren onder een geaccepteerd privaat kwaliteitssysteem blijven dus op de radar van de toezichthouder die ook op deze bedrijven 'reality checks' zal blijven uitvoeren.

'Het gaat om intrinsieke motivatie'

Met de informatie-uitwisseling en onaangekondigde inspecties nemen Nederlandse overheid en bedrijfsleven maatregelen om de naleving van de wet- en regelgeving te bevorderen. Maar de kwetsbaarheid zit ‘m in het gedrag van de bedrijven, getuige de uitkomsten van de Food Fraud Tool. Het gaat om intrinsieke motivatie, zegt PwC-senior manager Nillesen. "Het gaat er om dat een bedrijf zich bewust wordt van zijn kwetsbaarheid voor voedselfraude en zich een beeld vormt wat hij eraan gaat doen om het te minimaliseren. Daarover moet hij in gesprek met zijn leveranciers en ketenpartners. Noem het aanspreken."

Nog 10 schema’s in behandeling
Op de site van de Stichting Ketenborging worden de kwaliteitssystemen aangevinkt die door de NVWA zijn geaccepteerd. Dat zijn er vooralsnog twee: BRC en IFS. Ooit werden er 22 systemen aangemeld, maar daarvan zijn er de nodige teruggetrokken of afgevallen, zodat er nog maar 10 schema’s 'in behandeling' zijn.
Die procedure vergt veel tijd. Het proces van aanpassing tot bureaustudie, terugkoppelen, verificatie en opnieuw aanpassen is tijdrovend, vertelt Van Helvoort van de NVWA.
Secretaris Leo Verheijen van IKB Nederland Varkens, 1 van de 10 kwaliteitsschema’s die in behandeling zijn, zegt te verwachten dat zijn schema dit jaar nog geaccepteerd wordt. "Als kwaliteitsbeheerder wil ik liever dat het vandaag dan morgen wordt geaccepteerd. We hoefden niet zoveel aan te passen aan de voorwaarden, dat hadden we begin dit jaar al klaar. Onaangekondigde inspecties zitten al in ons systeem. We hebben het percentage aangepast naar 10%. Ook verdenkingen van bijvoorbeeld dierverwaarlozing melden we al bij de NVWA."
Met de acceptatie van in totaal 12 kwaliteitssystemen voldoen lang niet alle schema’s in Nederland aan de criteria die de taskforce heeft gesteld als nieuwe norm voor voedselveiligheid. Prijs je jezelf uit de markt als je als bedrijf niet onder een geaccepteerd schema valt? Dat is aan de markt om te bepalen, stelt Van Helvoort. Maar hij zegt ook: "Bedrijven die zichzelf serieus nemen en de verantwoordelijkheid nemen die ze ook hebben als producent, doen er goed aan deelnemer te zijn van een van die geaccepteerde kwaliteitssystemen."

Laatste reacties

  • agratax(1)

    Wie wil er nog klokkenluider zijn, na de laatste berichtgeving hierover. Klokken luider zonder uitkering thuis en gaan zicht op nieuwe functie terwijl frauderende directeur met ontslagbonus van kleine miljoen naar huis gestuurd wordt na uitspraak van rechtbank.
    Fraude en misdaad schijnt nog steeds te lonen, anders waren deze praktijken al lang uit de wereld.

  • alco1

    Aanpakken dat tuig!!!!!!
    Echter zijn er ook regels die geen enkele waarde hebben.

  • oorspronkelijk

    niets zeggend
    of handhaaf maar geen onderscheid in regels
    een optie=minder regels maar strengere controle
    lijkt uitvoerend beter te behappen

  • agro1

    papier is gewillig.

Of registreer je om te kunnen reageren.