Home

Achtergrond 4 reacties

Nitraat: voortdurende bron van conflict

Nederland en de Europese Unie liggen sinds het van kracht worden van de Nitraatrichtlijn met elkaar in de clinch over de Nederlandse aanpak.

De Nitraatrichtlijn en Nederland. Dat is vanaf het begin geen gelukkig huwelijk geweest. Het begon tijdens het Nederlands voorzitterschap van de EU in 1991, toen de richtlijn door de Raad van ministers werd aangenomen. Sindsdien is er geen jaar voorbijgegaan, waarin de weerbarstige en eigenzinnig Nederlandse invulling van de Nitraatrichtlijn geen onderwerp van gesprek is geweest tussen de Europese Unie en Nederland.

Eerste stappen fosfaatbeleid

De toenmalige ministers Hans Alders (milieu) en Piet Bukman (landbouw) wezen meteen Nederland aan als kwetsbaar gebied. Het idee was dat daarmee de pijn over het gehele land kon worden verdeeld. Bovendien meenden de ministers dat de Nederlandse uitwerking van de Nitraatrichtlijn wel kon worden meegenomen met het fosfaatbeleid, waarvoor de eerste stappen al waren gezet. De gedachte was: met het terugdringen van het fosfaat pakken we nitraat ook meteen aan.

Streep door Minas

Die op zich logische koppeling tussen fosfaat en nitraat heeft in de discussie tussen de Europese Commissie en Nederland tot misverstanden en onbegrip geleid, met als voorlopig hoogtepunt 2003, toen het Europese Hof van Justitie een streep zette door het mineralen aan- en afvoersysteem (Minas), de boekhouding waarop het Nederlandse mestbeleid was gebaseerd.

Achtereenvolgende milieu- en landbouwministers en hun ambtenaren hebben het pad tussen Den Haag en Brussel platgelopen om in Brussel uit te leggen dat Nederland de juiste aanpak koos. Ministers probeerden in onderlinge overleggen met hun collega's in andere landen steun te krijgen voor de Nederlandse aanpak.

'Europese Commissie gelooft niets van de Nederlands toezeggingen'.

Vanaf het begin stond Brussel sceptisch tegenover de Nederlandse aanpak met een mestboekhouding. In 1993 berichtte het Agrarisch Dagblad daar al over: "De Europese Commissie gelooft niets van de Nederlands toezeggingen. De Commissie heeft vooral problemen met het Nederlandse uitgangspunt van evenwichtsbemesting in 2000."

Overtrederslijstje

Het liep al mis met het eerste actieprogramma dat werd ingediend door landbouwminister Jozias van Aartsen. Nederland was nog net op tijd met de indiening van het programma (18 december 1995). Het enige goede van dat actieplan was ongeveer dat het op tijd was ingeleverd, vond de Europese Commissie. Toen de Europese Commissie in het actieprogramma letterlijk las dat Nederland zich niet zou houden aan de Nitraatrichtlijn, kon Brussel niet veel anders dan Nederland op het lijstje van overtreders zetten. Ook al was er een groep van 8 lidstaten die nog niet eens een actieprogramma hadden ingediend en een land (Ierland) dat meende de Nitraatrichtlijn voor hun land niet gold.

Wet Herstructurering Varkenshouderij

Nog tijdens de varkenspest kondigde landbouwminister Van Aartsen (juli 1997) de Wet Herstructurering Varkenshouderij aan, waarin was voorzien in een krimp van de varkensstapel. Pas later knoopte hij de Nitraatrichtlijn aan die wet, omdat hij vreesde anders in conflict te komen met Brussel over de ingreep in de omvang van de varkensstapel. Als de minister het milieuargument gebruikte, kon hij strijdigheid met de regels voor de marktordening omzeilen. Van Aartsen was hier door de Europese Commissie op gewezen. Bijna 20 jaar later zou die redenering als een boemerang terugkomen. Bij de invoering van fosfaatrechten gebruikt de Commissie juist dit argument om het systeem af te keuren. De omstandigheden waren niet geheel gelijk. In 1997 was er geen derogatie, en de wet was niet nodig om te voldoen aan voorwaarden bij de derogatie.

'Nederland krijgt in Brussel steeds meer de zwarte piet toegespeeld'.

Gesloten front

Het systeem van de mestboekhouding Minas stond inmiddels zowel binnen als buiten Nederland onder druk. Milieuorganisaties stonden in de startblokken om Nederland aan te klagen voor overtreding van de Nitraatrichtlijn. Landbouworganisaties en de rijksoverheid probeerden de milieuorganisaties binnenboord te houden, om in elk geval in Brussel met een eensgezind verhaal en een gesloten front – vóór Minas – te komen.

Ondertussen krijgt Nederland in Brussel steeds meer de zwarte piet toegespeeld. LTO-voorman Gerard Doornbos ziet het helemaal fout lopen en vraagt minister Laurens Jan Brinkhorst een politiek akkoord te sluiten met milieucommissaris Margo Walström. Maar ondanks zijn charme en kennis van het Europese speelveld, slaagde Brinkhorst er niet in. De Europese Commissie daagt Nederland voor de rechter via een inbreukprocedure.

Derde actieprogramma met derogatie

In 2003 krijgt het Minassysteem de genadeklap. Het Europese Hof van Justitie oordeelt dat het werken met verliesnormen en heffingen niet voldoende is om aan de Nitraatrichtlijn te voldoen. In december 2004 komt er opnieuw een aanpassing van de mestwetgeving. met daarin de nitraatsgebruiksnormen, die de Europese Commissie verlangt. Ondertussen heeft Nederland het derde actieprogramma ingediend, waarin ook de derogatie (met een hogere stikstofgift op grasland dan de Europese norm) is opgenomen.

De Europese Commissie stemt, tot opluchting van Nederland, in met de derogatie. Vanaf 2006 is behoud van de derogatie de kern van de achtereenvolgende ingediende actieprogramma's. De mestwetgeving is voortaan gebaseerd op gebruiksnormen. De omvang van de veehouderij is begrensd door dierrechten en melkquotum. Desondanks neemt de druk op de mestmarkt toe. Onderhandelingen over derogatie werden moeilijker en moeilijker.

In 2012 komt het wetsvoorstel dat veehouders met een mestoverschot verplicht tot mestverwerking.<br /><em>Foto: Peter Roek </em>
In 2012 komt het wetsvoorstel dat veehouders met een mestoverschot verplicht tot mestverwerking.
Foto: Peter Roek

Verplichte mestverwerking

In 2012 komt staatssecretaris Henk Bleker met het wetsvoorstel dat veehouders met een mestoverschot verplicht tot mestverwerking. De wet moet zorgen voor een beter evenwicht op de mestmarkt. Deze wet wordt uiteindelijk met stoom en kokend water in 2013 door beide Kamers geloodst. Staatssecretaris Sharon Dijksma trakteerde de Eerste Kamer bij de laatste vergadering van het jaar op kerststol als gebaar van dank dat de senatoren de wet nog wilden behandelen.

Ze kroop door het oog van de naald, maar boekte wel resultaat: in april 2014 wist ze alsnog een nieuwe derogatie binnen te halen voor de periode van 2014 tot en met 2017. De normen worden wel aangescherpt ten opzichte van de eerdere derogatie. De normen worden op het zuidelijk zandgebied naar beneden bijgesteld naar 230 kilo en het verplichte aandeel grasland op bedrijven gaat omhoog. Bovendien mogen derogatiebedrijven geen fosfaatkunstmest meer gebruiken.

Verantwoorde groei melkveehouderij

In de aanloop naar het vervallen van het melkquotum in april 2014 komt Dijksma in juni 2014 met een wetsvoorstel dat verantwoorde groei van de melkveehouderij moet regelen. Uitgangspunt is dat melkveebedrijven extra fosfaatproductie, die ze door groei produceren, moeten kunnen plaatsen op eigen grond of moeten verwerken. Op aandringen van de Tweede Kamer komt hier een grondgebondenheidseis bij, om te voorkomen dat de melkveehouderij verder intensiveert. Aanleiding voor het begrenzen van de melkveehouderij via dierrechten vindt Dijksma op dat moment nog niet nodig. Ze heeft met de zuivelsector afspraken gemaakt via het sectorplan Duurzame zuivelketen. Hierin zegt de sector ervoor te zorgen dat de fosfaatproductie onder het sectorplafond van 84,9 miljoen kilo zou blijven. Dijksma waarschuwde wel dat ze zou ingrijpen als de sector haar afspraken niet na zou komen.

Overschrijding fosfaatplafond

Het ging in 2014 al gelijk mis: het melkveefosfaat
plafond werd overschreden, maar het landelijke fosfaatplafond van 172,9 miljoen kilo (de derogatievoorwaarde) nog niet. Dat gebeurde wel in 2015.

Dijksma kondigde in 2014 aan te gaan werken aan een wetsvoorstel om de melkveehouderij te begrenzen. Hoe het precies uit zou pakken werd 2 juli 2015 duidelijk: er zouden fosfaatrechten komen. Voorjaar 2016 werden de grove lijnen bekend: er zou een generieke korting komen tussen de 4 en 8% om weer onder het fosfaatplafond te komen. Grondgebonden bedrijven worden gecompenseerd bij de generieke korting. In september stuurde staatssecretaris Martijn van Dam het wetsvoorstel naar de Kamer. In oktober kwam negatief nieuws uit Brussel. De Europese Commissie gaat niet akkoord met het fosfaatrechtenstelsel in de huidige vorm. Het is volgens de Commissie ongeoorloofde staatssteun. De fosfaatrechten worden noodgedwongen met een jaar uitgesteld. Van Dam legde de bal terug bij de sector, omdat hij zegt geen wettelijke mogelijkheden te hebben om de fosfaatproductie te verlagen in 2017 en vraagt de sector met een plan te komen. Als dit plan niet effectief is, dreigt Brussel de huidige derogatie in te trekken en zijn onderhandelingen over een nieuwe derogatie niet aan de orde.

Derogatie geregeld in bijlage van Nitraatrichtlijn
Bijlage III.2 van de Nitraatrichtlijn staat toe dat lidstaten voor de gebruiksnorm voor dierlijke meststoffen hoeveelheden vaststellen die afwijken van de 170 kilogram stikstof per hectare per jaar, onder de volgende voorwaarde:
"Deze hoeveelheden moeten zodanig worden vastgesteld dat geen afbreuk wordt gedaan aan het bereiken van de in artikel 1 genoemde doelstellingen, en zij moeten worden gemotiveerd aan de hand van objectieve criteria, bijvoorbeeld:
– lange groeiperiodes;
– gewassen met hoge stikstofopname;
– hoge nettoneerslag in de kwetsbare zone;
– bodems met een uitzonderlijk hoog denitrificatie-vermogen."
Deze afwijkingsmogelijkheid wordt ook wel derogatie genoemd.

Mede geschreven door Mariska Vermaas

Laatste reacties

  • deB.

    Nitraat probleem?? Bijna gehele veehouderij gebieden zitten onder of ver onder de norm!!


    Probleem zit in het westen van het land!!! Wat zijn we toch op de verkeerde weg!
    Lekkende en overstortende riool!! ganzen enz enz
    Al het vee uit nederland weg, en dan nog een probleem in het westen!!

  • alco1

    Als je dit artikel doorleest wordt je er droevig van hoeveel onwetendheid er heerst bij de overheid.
    En met zoiets wordt je dan opgescheept.

  • Legkuuken

    Lees hoe je het lezen wilt. Je kunt kunt ook lezen dat de overheid heel wat in het werk heeft gesteld om de sector draaiende te houden.

  • 1510

    beste HJ Lechters,

    kunt ge is uitleggen wat de overheid doet? om de sector draaiende te houden?

Of registreer je om te kunnen reageren.