Akkerbouw

Achtergrond 3 reacties

Veel uitdagingen voor (blanke) boer in Zuid-Afrika

Blanke boeren in Zuid-Afrika kampen met steeds hogere teeltkosten, maar maken zich ook zorgen over geweld en onteigening zonder compensatie. Droogte, geweld en hogere lonen bedreigen de continuïteit van menig bedrijf.

Zuid-Afrika. Een prachtig landschap, maar lastige teeltomstandigheden voor aardappelen. Net als in Nederland zijn de winstmarges dun.

Het rooien van aardappelen. De man achter de rooier stopt verliesknollen in de naastgelegen, nog niet gerooide, ruggen. - Foto: Martijn Knuivers
Het rooien van aardappelen. De man achter de rooier stopt verliesknollen in de naastgelegen, nog niet gerooide, ruggen. - Foto: Martijn Knuivers

Boerderij bezocht 3 aardappeltelers in de provincie West-Kaap, 2 in teeltgebied Sandveld en 1 in Ceres.

Teeltgebied Sandveld

Sandveld is een droog gebied. De grond daar laat zich het best omschrijven als strandzand. Het is puur mul geel zand, zonder organische stof en sporenelementen. Elke week worden de aardappelen beregend door middel van rondgaande pivots. Tijdens beregenen worden stikstof, fosfaat, kali en sporenelementen in het water geïnjecteerd, zodat het gewas elke week de juiste hoeveelheid bemesting krijgt toegediend. Haast vergelijkbaar met substraatteelt in kassen. Het zand fungeert vooral als medium waarin aardappelen kunnen groeien.

Bijzonder aan teeltgebied Sandveld is dat er twee teelten per jaar mogelijk zijn, een zomer- en winterteelt. De pootmachine wordt jaarrond ingezet, evenals de rooier. De machines worden 300 dagen per jaar gebruikt. De resterende 65 dagen zijn zondagen en vakantie, grappen de telers.

Het hooggelegen gebied Ceres

Teeltgebied Ceres ligt ongeveer op dezelfde hoogtegraad als Sandveld, maar meer in het binnenland. Ceres en Sandveld worden gescheiden door een bergketen, waardoor de klimaten in beide gebieden wezenlijk verschillen. Ceres ligt hoog, het is een vlak bergplateau. Naast aardappelen worden veel groente en fruit geteeld. In Ceres is slechts 1 teeltcyclus per jaar mogelijk, net als in de overige 14 aardappelteeltgebieden in Zuid-Afrika.

Boer net zo’n gevaarlijk beroep als agent

De blanke Zuid-Afrikaanse boer maakt zich vooral zorgen of zijn boerderij niet zonder vergoeding wordt onteigend door de overheid en over de veiligheid van hem en zijn familie. Vooral in het noorden en oosten van Zuid-Afrika zijn moorden op blanke boeren, de zogenoemde ‘plaasmoorde’ actueel. Alleen al in 2018 zijn er tot nu toe 5 blanke boeren vermoord door zwarte bendes.

Volgens het Zuid-Afrikaanse Institute of Security Studies (ISS) is blanke boer zijn in Zuid-Afrika een van de gevaarlijkste beroepen ter wereld. De kans vermoord te worden, is net zo groot als bijvoorbeeld een agent in functie, 145 doden per 100.000.

De nieuwe president Cyril Ramaphosa heeft aangekondigd dat blanke boeren onteigend zullen worden zonder enige vorm van compensatie. Het Zuid-Afrikaanse parlement heeft er begin maart mee ingestemd. De boeren denken dat het verkiezingsretoriek is, omdat de president weet dat dit beleid desastreus heeft uitgepakt in noordelijk buurland Zimbabwe.

Aardappelen economisch van groot belang

Het areaal consumptie-aardappelen bedraagt volgens FAOSTAT tussen 2010 en 2014 gemiddeld 65.000 hectare. De Zuid-Afrikaanse aardappelbrancheorganisatie Aartappels Suid-Afrika, zeg maar de Zuid-Afrikaanse NAO, vermeldt voor 2018 een areaal van iets meer dan 50.000 hectare. De totale aardappelopbrengst voor 2018 wordt geschat op 2,37 miljoen ton. Ter vergelijking: het Nederlandse aardappelareaal inclusief pootgoed en zetmeelaardappelen bedroeg in 2017 volgens het CBS 162.600 hectare, met een totale bruto-opbrengst van 7,4 miljoen ton.

‘Er worden in Zuid-Afrika altijd wel ergens aardappelen gerooid’

Dat in het nietige Nederland veel meer aardappelen geteeld worden dan in het grote Zuid-Afrika, doet vermoeden dat de teelt van weinig belang is. Het tegendeel is waar. Aardappelen zijn voor Zuid-Afrika een economisch belangrijk gewas. Zuid-Afrika produceert 11% van alle aardappelen op het Afrikaanse continent, terwijl het qua oppervlakte slechts 3,5% inneemt.

De primaire sector vertegenwoordigt volgens Aartappels SA een waarde van 7 miljard Zuid-Afrikaanse Rand (circa € 450 miljoen), terwijl de secundaire sector R22 miljard (€ 1,46 miljard) daaraan toevoegt. De aardappelteelt schept ook veel werkgelegenheid. Aartappels SA schat dat in de primaire sector zo’n 60.000 tot 65.000 permanente en seizoensarbeiders werk vinden.

Bijzonder is dat er vrijwel geen aardappelbewaringen in Zuid-Afrika te vinden zijn. Die zijn er overbodig, omdat het gehele jaar altijd wel ergens in de 16 teeltgebieden van Zuid-Afrika verse aardappelen worden gerooid.

Dunne marges

Zuid-Afrika telt slechts 560 aardappeltelers. In de jaren negentig waren dat nog 2.000. De redenen voor de kaalslag zijn hetzelfde als in Europa: gebrek aan opvolging, de immer voortschrijdende schaalvergroting en dunne winstmarges. Vanwege het klimaat is beregening noodzaak. De kostprijs en het teeltrisico zijn hoog, terwijl de opbrengstprijzen erg volatiel zijn. In 2016, toen de droogte begon, daalde de productie met 14%, maar steeg de aardappelprijs met wel 56%, naar zo’n R38 per 10-kilozak, omgerekend zo’n 25 cent per kilo.

Circa 70% van de geteelde aardappelen is tafelaardappel en wordt ogpezakt in papieren 10-kilozakken. - Foto: Martijn Knuivers
Circa 70% van de geteelde aardappelen is tafelaardappel en wordt ogpezakt in papieren 10-kilozakken. - Foto: Martijn Knuivers

In Zuid-Afrika worden de meeste aardappelen afgezakt in papieren zakken van 10 kilo, het zogenoemde ‘sakkie’. In 2017, ondanks dat de droogte bleef aanhouden, klapte de aardappelprijs weer in elkaar naar R28,40 per 10 kilo (19 cent per kilo). Gedurende 2018 beweegt de prijs langzaam naar R27 per 10 kilo (18 cent per kilo). Voor Nederlandse begrippen zijn dat nog steeds hoge opbrengstprijzen, maar de kostprijs ligt in Zuid-Afrika beduidend hoger, op omgerekend zo’n 21 cent per kilo. Op dit moment leggen veel aardappeltelers er dus geld op toe.

Impact minimumloon

Een grote impact heeft ook de verhoging van het minimumloon door de overheid. In 2004 was dat R4 per uur (27 cent per uur), langzaam oplopend naar R8 (54 cent) per uur in 2012. Vervolgens heeft de overheid het minimumloon met grote sprongen laten stijgen naar R18 (€ 1,21) per uur in 2018. In 2019 wordt dit opgeschroefd naar R20 (€ 1,35) per uur. Een stijging van 400%. Naar Nederlandse maatstaven nog steeds ‘niets’. Echter, hele gemeenschappen zijn vaak in dienst op een boerderij. De boeren bieden veel mensen werk. Op diverse boerderijen zag de redactie van Trekker een man of zeven tegelijk vegen. In Nederland is de opvatting: hoe kunnen we zaken mechaniseren en automatiseren om arbeid uit te sparen. In Zuid-Afrika is de opvatting: hoe houden we zoveel mogelijk mensen aan het werk. “Zolang ze een dagtaak hebben, gaan ze niet stelen en kinderen maken”, is een veelgehoorde opmerking.

‘Arbeidskoste bly ’n kopseer vir die bedryf’

Het verhogen van het minimum loon lijkt op het eerste gezicht een nobel streven. Een hogere levensstandaard wordt iedereen gegund. Echter, bij dergelijke uurlonen lukt het de blanke boer vaak niet meer dezelfde mensen werk te bieden als voorheen. Was een teler in Sandveld in 2012 R5.818 (€ 393) aan arbeid per hectare kwijt, in 2019 is dit opgelopen naar R11.222 (€ 757) per hectare. In KwaZoeloe-Natal, waar minder gemechaniseerd is, is dat van R11.750 (€ 793) in 2012 naar R26.608 (€ 1.796 per hectare. Een gemiddeld bedrijf in Sandveld is dan R553.000 (€ 35.978) meer aan arbeidskosten kwijt dan enkele jaren geleden. Om winstgevend te blijven, komt mechaniseren in plaats van handmatig oogsten in beeld. “Arbeidskoste bly ’n kopseer vir die bedryf”, aldus Pieter van Zyl, bestuurslid bij Aartappel Suid-Afrika. Vrij vertaald: Arbeidskosten geven bedrijven kopzorgen. De stijgende loonkosten leiden tot meer mechanisatie, wat weer leidt tot meer werkloosheid en armoede onder de zwarte bevolking. Dat raakt vooral de bevolking in de plattelandsdorpen. Die onvrede kan in het vervelendste geval leiden tot gewelduitbarstingen jegens de blanke boer. Kortom, een lastig dilemma.

Lees het hele artikel in Boerderij Magazine nummer 47

Laatste reacties

  • Abalo

    Martijn,u draait de zaken om ;omdat de lonen erg laag zijn worden veel mensen te werk gesteld.Naarmate de lonen stijgen wordt arbeid vervangen door kapitaal.Dit was hier ook zo .60 jaar geleden was het loon van een landarbeider 2.50 Euro/dag en waren veel mensen werkzaam op een landbouwbedrijf. Loonstijging moet gecompenseerd worden door productiviteitstoename

  • Alco

    Jammer dat in sommige streken je mobieltje meer waard is dan je leven.

  • farmerbn

    Sorry hoor maar één uur werken voor één kg aardappelen is absurd. Het is goed dat de arbeiders meer gaan verdienen. Over die kinderen het volgende: hoe beter vrouwen het financieel hebben hoe minder kinderen ze krijgen.

Of registreer je om te kunnen reageren.