Home

Nieuws 11242 x bekeken 21 reacties

Uitspoeling nitraat uit drijfmest minder dan gedacht

De kans op uitspoeling van nitraat bij gebruik van melkveedrijfmest is kleiner dan werd aangenomen. Dat blijkt uit onderzoek van Wageningen UR.

Wat is beter: kunstmest of drijfmest? Die vraag is even belangrijk als ingewikkeld. Alleen al omdat er zoveel verschillende kanten aanzitten. Een erg belangrijk aspect is de kans op uitspoeling van nitraat uit de bemeste bodem. Recent onderzoek naar nitraatuitspoeling op grasland werpt nieuw licht op deze kwestie waarbij drijfmest relatief goed uit de bus komt: op grasland dat gemaaid wordt, is de nitraatuitspoeling lager als het bemest wordt met melkveedrijfmest in plaats van met kunstmest. Stikstofgiften van 400 kilo stikstof (N) per hectare uit drijfmest zouden mogelijk zijn zonder extra risico op nitraatuitspoeling – mits goede landbouwpraktijk wordt toegepast.

Weidegang

Ook is gekeken naar uitspoeling bij weidegang. Daarbij geldt dat het management van de begrazing (denk aan de intensiteit en de periode) meer bepalend is dan de verdeling van de N-bemesting over drijf- en kunstmest.

Het (literatuur)onderzoek over nitraatuitspoeling is gedaan door Wageningen Livestock Research (WLR) in opdracht van stichting Mesdag-Zuivelfonds NLTO, een stichting die onderzoek faciliteert dat ten goede komt aan de melkveehouderij.

Artikel gaat verder onder de foto.

Drijfmest op grasland komt goed uit de bus. Het gewas benut de stikstof optimaal. Voor mais is het een iets lastiger verhaal, omdat dit gewas maar een heel korte periode in de voorzomer stikstof opneemt. - Foto: Ronald Hissink
Drijfmest op grasland komt goed uit de bus. Het gewas benut de stikstof optimaal. Voor mais is het een iets lastiger verhaal, omdat dit gewas maar een heel korte periode in de voorzomer stikstof opneemt. - Foto: Ronald Hissink

Imago drijfmest bijstellen

Drijfmest heeft momenteel de reputatie dat het milieutechnisch ‘onvriendelijk’ is in vergelijking met stikstofbemesting door middel van kunstmest, vooral met kalkammonsalpeter (KAS). In discussies over de effectiviteit van het huidige mestbeleid wordt voorgesteld om de hoeveelheid N beschikbaar voor de plant uit drijfmest verder te beperken en het verschil dan maar te vervangen door KAS. Dit als strategie om onder de vereiste maximale nitraatconcentraties te blijven in grond- en oppervlaktewater.

Onderzoeksvragen en antwoorden

Is de nitraatuitspoeling van melkveedrijfmest groter dan van kunstmest (KAS) bij de dezelfde stikstofopname door het gewas?

In het algemeen is dat niet zo, zeker niet op grasland dat gemaaid wordt. Het risico kan in mais kleiner worden door de kunstmestgift aan te passen en door onderzaai van een vanggewas. Bij weidegang is het risico op uitspoeling later in het seizoen groter, vooral op droogtegevoelige zandgrond. Dat komt door de pleksgewijze pieken in stikstofbelasting die het gewas niet meer kan opnemen.

Is de nitraatuitspoeling lager door de verlaging van de derogatie van 250 naar 230 kilo N op uitspoelingsgevoelige zandgronden, waarbij het verschil met kunstmest aangevuld wordt?

Deze optie reduceert de uitspoeling alleen als er minder mest door weidegang op het gras komt, bijvoorbeeld door een korter weideseizoen. Als alleen drijfmest wordt aangewend, levert vervanging van N uit drijfmest door N uit kunstmest juist meer nitraatuitspoeling op.

Resulteert een verlaging van de derogatie voor N uit drijfmest van 250 naar 170 kilo in eenlagere nitraatuitspoeling als het verschil aangevuld wordt met KAS?

Dat zou juist leiden tot een hogere nitraatuitspoeling uit de Nederlandse melkveehouderij, in het bijzonder gezien de bijdrage van gemaaid grasland.

Verschillen uitspoeling onderzocht

Volgens dit onderzoek, waarbij gekeken is naar drijfmest van melkvee (DM), is dat uitgangspunt niet juist. Doel van het onderzoek was om de verschillen vast te stellen in nitraatuitspoeling van DM (toegediend via zodebemesting) en KAS op permanent grasland en op maisland. Uitgangspunt daarbij is dat de N-opname van het gewas gelijk is.

Conclusie: vervanging van drijfmest door KAS zal de uitspoeling eerder hoger dan lager maken.

Verschil lange en korte termijn

Het onderzoek toont grote verschillen tussen de kans op uitspoeling van nitraat uit DM en uit KAS op korte en lange termijn. Volgens onderzoeker Herman de Boer ligt de oorzaak in de samenstelling van beide mestsoorten. In KAS is de helft van de N aanwezig als ammonium (NH4) en de andere helft als nitraat (NO3). Ook in drijfmest is N voor de helft aanwezig als ammonium. De crux zit in de andere helft van de N. In drijfmest is die organisch gebonden, gevangen in complexere stoffen.


Stikstof in drijfmest heeft voor de helft de vorm van ammonium (NH4). De andere helft is gebonden in organische stoffen. Stikstof in KAS heeft voor de helft de vorm van ammonium (NH4). De andere helft heeft de vorm van nitraat (NO3).

Regen

Nitraat spoelt in het groeiseizoen makkelijk uit, zeker als het veel regent. In KAS is de helft van de N al aanwezig als nitraat, die spoelt makkelijk uit. In drijfmest moet de organische N echter eerst worden omgezet in ammonium en daarna in nitraat, voordat het kan uitspoelen. Beide omzettingen kosten tijd. Gedurende die tijd neemt het gewas N op, wat een stijging van de nitraatconcentratie tegengaat.

Daarom is het risico van uitspoeling lager bij toepassing van drijfmest dan bij KAS. In ieder geval bij gewassen met een langdurige opname van N gedurende het groeiseizoen, zoals grasland.

Mineralisatie

Volgens De Boer is op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten niet te zeggen in hoeverre het voordeel van drijfmest later in het groeiseizoen teniet wordt gedaan, als organische stof ‘mineraliseert’ en organisch gebonden N weer vrijkomt in de vorm van nitraat. De buffervoorraad organisch gebonden N in de grond is bij gebruik van drijfmest groter dan bij kunstmest. Dat geldt zeker als jaar op jaar drijfmest wordt gebruikt.
Artikel gaat verder onder de foto.

Weidegang, vooral in het najaar, komt er minder goed af in het onderzoek. De nitraat komt pleksgewijs geconcentreerd terecht en kan niet allemaal meer opgenomen worden door het gras. - Foto: Bert Jansen
Weidegang, vooral in het najaar, komt er minder goed af in het onderzoek. De nitraat komt pleksgewijs geconcentreerd terecht en kan niet allemaal meer opgenomen worden door het gras. - Foto: Bert Jansen

Mais versus gras

In mais is de kans dat gebonden N alsnog verloren gaat groter dan bij gras. Mais kent maar een korte periode waarin het stikstof opneemt. De mineralisatie van N in de bodem gebeurt vaak pas na die periode. De N komt dan in opneembare (en ook uitspoelbare) vorm beschikbaar als de behoefte van het gewas al is afgenomen. Op grasland is dat effect duidelijk minder, volgens dit onderzoek. Bovendien blijkt dat er in praktijkproeven tot nu toe weinig aandacht is geweest voor de nitraatuitspoeling gedurende het seizoen, terwijl die soms aanzienlijk kan zijn. Een van de conclusies is dat de uitspoeling uit KAS onderschat lijkt ten opzichte van drijfmest.

Droogtegevoelige gronden

Duidelijk is in ieder geval dat het algemene uitspoelingsrisico groter is naarmate er meer niet-organische N wordt toegepast en wanneer er meer beschikbaar is dan de plant kan opnemen. Die opname is lager bij droogte. Specifiek voor droogtegevoelige zandgronden geldt dat juist bij droogte er in de bodem ook minder mineralisatie plaatsvindt van N uit drijfmest. Er is dus weliswaar minder opname, maar er komt dan ook minder N vrij. Daardoor kan drijfmest een aanvullend voordeel hebben ten opzichte van KAS, speciaal op die droogtegevoelige gronden.


Op klei/veen is 250 kilo N uit dierlijke mest de grens. Op lös/zand in Overijssel, Gelderland, Utrecht, Brabant en Limburg 230 kilo.

Minder drijfmest niet de goede weg

Het Mesdagfonds wil met de resultaten in de hand invloed uitoefenen op de voorwaarden in de nieuwe derogatie, waarvoor de onderhandelingen lopen. Volgens secretaris Lubbert van Dellen blijkt uit de resultaten dat nog minder drijfmest per hectare ‘niet de goede weg is’. Dat geldt des te meer voor de lagere norm van 230 kilo N per hectare op zuidoostelijke zandgrond ten opzichte van de 250 kilo elders in Nederland. Alleen dat verschil kost de melkveehouder circa € 100 per hectare aan extra mestafvoer en aankoop van kunstmest om dat te compenseren.

‘Onterecht is aangenomen dat de uitspoeling van N uit drijfmest het probleem geeft en bij uitspoeling uit kunstmest het probleem er niet is’

Mest afvoeren

Van Dellen noemt het raar dat de maximale totale gebruiksnorm voor N op veel bedrijven niet benut wordt, terwijl bedrijven wel mest af moeten voeren. Hij wijst er ook op dat met de verlaging van 250 naar 230 kilo N meer mest moet worden afgevoerd. “Daarmee wordt de indruk gewekt dat de bewuste melkveehouder een grotere bijdrage levert aan het mestprobleem. Maar nu weten we dat niet de melkveehouder een bijdrage levert, maar de aannames in de regels. Onterecht is aangenomen dat de uitspoeling van N uit drijfmest het probleem geeft en bij uitspoeling uit kunstmest het probleem er niet is.”

Voordeel

Aanpassing van het beleid, zodat bedrijven meer drijfmest van het eigen melkvee mogen aanwenden, levert volgens hem dubbel voordeel op. “Minder kosten voor mestafvoer en minder kosten voor de aankoop van kunstmest. En volgens dit onderzoek blijkt dat het milieutechnisch beter uitpakt. Niet alleen voor nitraatuitspoeling, maar ook voor de vastlegging van CO2 in de bodem.” Met die boodschap wil het Mesdagfonds naar Brussel voordat afspraken zijn gemaakt over een nieuwe derogatie.

‘Meer uitspoeling bij weidegang in naseizoen’

Herman de Boer
Naam: Herman de Boer (41). Functie:
Onderzoeker bij Wageningen Livestock
Research op het gebied van bemesting,
bodemvruchtbaarheid en gewasproductie.
- Foto: Tamara Reijers
Herman de Boer heeft de resultaten van wetenschappelijke publicaties en proeven op een rij gezet. Daaruit volgen opmerkelijke conclusies.Wat is voor u de belangrijkste conclusie?

“Dat de uitspoeling van nitraat uit drijfmest eerder lager dan hoger is dan uit kunstmest bij gelijke opname door het gewas. Vaak wordt anders beweerd, maar de informatie in dit rapport wijst duidelijk in deze richting. Voor meer en definitief inzicht over langetermijneffecten zijn proeven nodig van vijftien tot twintig jaar.”

Dus drijfmest in plaats van kunstmest is beter voor het milieu?

"Nee, dat hoeft niet zo te zijn. In het onderzoek is alleen gekeken naar effecten voor nitraatuitspoeling. Om een definitieve beoordeling te kunnen geven, zullen alle positieve en negatieve effecten (trade-offs) van beide mestsoorten afgewogen moeten worden.”

Trade-offs, zoals?

“Meer drijfmest zorgt voor een betere bodemvruchtbaarheid en kan bijdragen aan vastlegging van kooldioxide. Negatieve effecten kunnen zijn dat er meer ammoniak vrijkomt, waardoor de stikstofverliezen weer groter worden. Ook kan de uitspoeling van fosfaat groter worden als meer drijfmest wordt toegepast. Dat soort aspecten zijn wel kort benoemd, maar vallen buiten de reikwijdte van dit onderzoek. Om dat te kunnen beoordelen, zijn meer studies nodig.”

Weidegang verhoogt de uitspoeling van nitraat, hoe zit dat?

“Dat speelt met name in het naseizoen, vooral op droogtegevoelige zandgrond, en is een gevolg van de verdeling van de mest. Die is bij uitrijden veel gelijker verdeeld. Een urineplek in het grasland komt omgerekend neer op circa 600 kilo stikstof per hectare. Als dat na augustus op het gras terechtkomt, kan dat nooit meer benut worden. Het restant kan dan voor een groot deel als nitraat tijdens de winter uitspoelen.”

Symposium Kunstmest of Dierlijke mest?

Op de hoogte blijven van de mogelijke gevolgen over vervangen van drijfmest door kunstmest? Boerderij organiseert in samenwerking met de stichting Mesdag Zuivelfonds het Symposium Kunstmest of Dierlijke mest? Meld u hier aan voor het symposium.

Tijdens dit symposium presenteert onderzoeker Herman de Boer onder meer een toelichting op zijn onderzoek voor het Mesdag Zuivelfonds. Het programma begint om 13.00 uur in de Wageningsche Berg en is als volgt:

  • Opening door Martin Scholten, directeur Animal Science Group van Wageningen UR en Jan Vullings, hoofdredacteur van Boerderij;
  • Herman de Boer, het onderzoek en onderbouwing van de resultaten;
  • Lubbert van Dellen van het MesdagFonds over de vertaling van de resultaten naar de praktijk;
  • Winfried Raijmakers van kunstmestfabrikant Yara gaat in op efficiënter gebruik van kunstmest;
  • Klaas de Jong, COO van Royal A-Ware, gaat in op de betekenis van het rapport voor melkveehouders;
  • Interview met Rogier Schulte over de acceptatie van wetenschappelijke inzichten in EU-regels;
  • Plenaire discussie en afsluitende borrel.

Laatste reacties

  • John*

    Mestscheiding en meer dunne fractie naar grasland zou echt een uitkomst zijn!. dikke fractie naar bouwland en akkerbouw, gericht aanvullen met stikstofkunst en volle bak rijden op grasland met dunne fractie. Het gras maakt er weer een prima gewas van. Dat zou nog een wat zijn, 170 kg ruwe drijfmest + 230 kg uit dunnen fractie. Dan is het mestprobleem opgelost!

  • frl

    Ik heb nog een grupstal stromest en gier, zou die gier heel goed kunnen gebruiken ipv kunstmest.

  • Achso

    Het zal mij benieuwen..

  • Bennie Stevelink

    @John, dat was mijn idee ook al: mest scheiden en de dikke fractie, die veel fosfaat bevat, met een aangepaste maiszaaimachine in de rij toedienen. Stikstof en kali uit kunstmest langs de rij bijstrooien als de mais 10 tot 15 cm hoog is.
    De dunne fractie vervolgens naar het grasland als vervanging van kunstmest.

  • Daan1

    @John het mestprobleem mag niet opgelost worden, stijgt de werkloosheid en dalen de inkomsten van de overheid. Netals tabak en alcohol daar doen ze met of ze het kwijt willen, maar dat willen ze eigenlijk niet!!

  • farmerbn

    Eens met daan1. Daarnaast is klaver heel slecht want die stikstof komt vooral in het najaar vrij en spoelt makkelijk uit.

  • gerben5

    Ze moeten hier bij de Boerderij is Theo Mulder interviewen.

  • alphons1

    inderdaad een interview met theo mulder zal wel een goed zijn . zodebemeste blijft vernietigen van bodemleven. en die houde juist nutriënten vast in de bodem

  • mtseshuis

    Sluit ik me bij aan, Theo Mulder maar eens podium geven, ipv kunstmestfabrikanten. Klaver is ook verkeerde weg, wanneer groeit ie het hardst? Inderdaad in het najaar...

  • koestal

    Ja, we weten nog maar ongeveer 5% van wat het bodemleven en meststoffen doen in de bodem. Het word tijd dat we het NPK-denken achter ons laten en eens naar het gehele plaatje gaan kijken, in de natuur kun je niet dingen apart van mekaar onderzoeken, alles hangt aan elkaar.
    De uitvinder van de kunstmest, Justus von Liebig, waarschuwde in de 19e eeuw al voor de nadelige effecten van kunstmest, maar toen was het al te laat. In onze vruchtbare delta zie je de problemen niet zo gauw, maar wereldwijd is het rampzalig, woestijnvorming met alle gevolgen.

  • Wim Esselink

    Beste Gerben, Alphons en mtseshuis,
    Eind 2015 hebben we een interview gehad met Theo Mulder.
    http://www.boerderij.nl/Akkerbouw/Achtergrond/2015/12/1000-jaar-nodig-voor-1-centimeter-grond-2727399W/

  • Schraar

    En dan hebben we het nog helemaal niet gehad over de enorme hoeveelheid energie (aardgas = CO2 uitstoot) die het kost om stikstofkunstmest te maken. We moeten toch fors terug met de uitstoot van broeikasgassen. De grootste slag die in de melkveehouderij te maken is, is per direct kunstmest vervangen door dierlijke mest: tot de fosfaatonttrekking met drijfmest, het laatste stukje met gescheiden mest zoals ook Bennie aangaf.

  • koestal

    Op gebied van nitraatuitspoeling zijn dus maïs en kunstmest de boosdoeners (in de melkveehouderij). Als maïs maar korte tijd stikstof kan opnemen, waar blijft de rest dan? Tussen de planten groeit niks, het kan dus eenvoudig uitspoelen, dit geld natuurlijk ook voor andere akkerbouwgewassen.
    Door het voeren van maïs bevat drijfmest ook minder (organische) stikstof, waardoor men weer meer stikstof moet strooien.
    Het meeste efficiënte systeem is gewoon gras telen en van dat gras koeien melken, met een beetje graan en andere akkerbouw, dit kan zonder enige input van buitenaf, onze voorouders hebben dat eeuwen zo gedaan. Maar het huidige systeem is volledig ingesteld op veel input per koe/ha (kunstmest/krachtvoer) voor iets hogere opbrengst. 300 kuub gas voor een ton kunstmest, en soja/raap uit Brazilië halen, gaat ook nergens meer over. Er word een stal van een miljoen gebouwt voor hoogproductief vee en de veevoerrekening word iedere keer klakkeloos betaald, net als kunstmestrekening.
    Het fosfaatrechtensysteem en de mestwet waar ze per GVE rekenen helpt natuurlijk ook niet mee, te weinig melk? Gewoon een paar koeien meer melken..

  • jan1

    Bennie Stevelink, Als je mest wilt scheiden en je wilt echt verschillen behalen in de gehalte's. Dan zul je de mest niet op een normale wijze moeten scheiden , maar met een centrifuge ( Decanter). Dan ga je in de dikke fractie naar ongeveer 40% van de N en 70 % van het fosfaat en 25 % van de kali.

  • WGeverink

    Waterdamp is een broeikas gas @ Schraar, en is meteen het enige broeikasgas dat vrij komt bij het verbranden van aardgas. Als het bij jullie s'zomers warm is houdt de hoge luchtvochtigheid / bewolking de warmte vast. Ik kan me nog herinneren dat het s'ochtens als je het bed uit moest net genoeg was afgekoeld om fatsoenlijk te kunnen slapen. De luchtvochtigheid is een dikke deken die de warmte vast houdt. Bij ons is het helder en droog. Overdag kan het heet zijn maar zodra de zon weer onder gaat koelt het weer af en kan als je buiten zit om 9 of 10 uur savonds de kiel er weer bij aan. CO2 is geen broeikasgas en van CO2is te weinig aanwezig in de lucht om ergens effect op te hebben behalve het laten groeien van planten.

  • mkastelein@hetnet.nl

    conclusie: koeien opstallen en maaien. Goed voor het milieu. Zo erg zijn die opstallers ook weer niet. Kan ook wel een cent per liter melk opleveren

  • landboer

    koestal :tussen de planten groeit niks? Wel eens je maisland ingedoken als de mais een meter hoog staat? Graaf maar eens ,dan zie dat er onder de grond WEL wat groeit ... Daarom is drijfmest in de rij complete onzin. Als de plantjes klein zijn, zijn ze nog niet alle mest nodig ,en later zitten de wortels overal.
    Verder weet natuurlijk elke boer dat kunstmest veel sneller uitspoelt dan dierlijke mest!

  • koestal

    @landboer, ja maar dat is niet vergelijkbaar bij een dichte graszode, en zeker in het begin heb je dan genoeg uitspoeling. Verder word wel eens verbaast hoe sommige met veel maïs goed uit de kringloopwijzer komen, word door sommige zelfs gesteld dat het een efficiënt gewas zou zijn, nou als je grasland omploegt en er nieuw gras met nog een ton kalk in zaait heb je ook een enorme opbrengst, dat komt omdat de oude graszode aan het verteren is, je o.s. word met maïs wel ieder jaar lager, met groenbemesters is het wel een stuk beter geworden, maar hier in het noorden werkt dat vaak niet of te laat, wel enorme grasopbrengsten, terwijl de maïs er soms maar matig bij staat.

  • Bennie Stevelink

    @koestal, veevoedingstechnisch heeft mais in het rantsoen een groot milieuvoordeel. De eiwitbenutting is veel hoger, dus minder ammoniakemissie en ook minder methaanuitstoot.
    Tegelijk heeft mais teelttechnisch een milieu-nadeel tov gras. Het geeft veel meer nitraatuitspoeling en gebruik van bestrijdingsmiddelen.

  • oorspronkelijk

    bennie ik heb weleens de indruk dat als je dag en nacht weidt ,mais met het huidige droge stofgehalte 38/40% niet de juiste aan vulling is
    zonder mais is mijn eiwitgehalte hoger maar ook mijn vet
    het lijkt (eigen waarneming) dat mais een gedeelte van het eiwit nodig heeft om de pens te passeren
    logica
    middag/avond suikers matchen beter met eiwit voor melk eiwit
    waslaagje gras goed voor melkvet
    een gevoel,want weer/seizoen invloeden kunnen dit sterk beinvloeden

  • frl

    Ik voer bij mijn snellere kuil nu hooi van mijn 15 juni land, prachtig gewonnen hooi in de baal met extra folie erom heen, strooi dat over de kuil en koeien vreten het direct op.
    Zo hoef je geen mais en weidevogels profiteren er ook nog van, het land is dit voorjaar alleen bemest met 20 ton stromest.

Laad alle reacties (17)

Of registreer je om te kunnen reageren.