Home

Achtergrond 501 x bekeken

Resistente bacteriën al in 1945 voorspeld

Antibioticaresistentie is niet van vandaag of gisteren. In 1945 waarschuwde penicilline-ontdekker Alexander Fleming al voor resistentie en de gevolgen daarvan. Dat antibiotica desondanks een ruime toepassing kregen, is mede een gevolg van politieke beslissingen.

Geen week gaat voorbij zonder een wetenschappelijke publicatie over antibioticaresistentie bij dieren of mensen. Deze week verschijnt in het online tijdschrift mBio een artikel over de effecten van antibiotica in varkensvoer op de genetische uitwisseling van bacteriën in de varkensdarmen (zie kader).

Het gerenommeerde medisch tijdschrift The Lancet publiceerde vorige week een artikel onder de alarmerende kop ’De crisis van geen nieuwe antibiotica: vandaag geen actie, morgen geen genezing’. En agd.media schreef een week geleden over de ondoorgrondelijke besmettingsroutes van de resistente bacteriën, waarover werd gesproken op een congres in Nederland.

Maar de waarschuwingen voor antibioticaresistentie zijn niet van vandaag of gisteren. Alexander Fleming, die algemeen wordt gezien als de ontdekker van de antibiotica, meldde bij de uitreiking van de Nobelprijs in 1945 al de gevaren van resistentie (zie kader).

Desondanks besloot toenmalig minister Sicco Mansholt halverwege de jaren 50 goedkeuring te verlenen aan een verordening die weliswaar de toepassing van antibiotica in veevoer verbood, maar die in specifieke gevallen en in bepaalde fabrieken de vermenging van het geneesmiddel met veevoer toeliet. De vermaarde veevoedingsdeskundige Jan Grashuis van het onderzoeksinsituut De Schothorst verzette zich daar destijds tegen. Maar de politieke opinie halverwege de jaren 50 was er niet naar om productiebevorderende maatregelen af te remmen.


In de jaren 70 bleek dat de voorspellingen van Fleming bewaarheid werden. In het Britse Swann-report uit 1970 werd beschreven hoe al in 1963 de eerste antibiotica-resistente bacteriën werden gevonden in een Brits ziekenhuis. Sindsdien is het aantal resistenties alleen maar toegenomen. In de jaren 90 begon de roep om een verbod op bepaalde antibiotica in de veehouderij – waarbij de aandacht vooral uitging naar antibiotica die zowel in de veterinaire als de humane geneeskunde werden gebruikt. Sinds 2000 is er een totale omslag gekomen.

Dat heeft ertoe geleid dat - in tegenstelling tot wat Mansholt als minister goedkeurde - nu een rigoureuze vermindering van het antibioticaverbruik in de veehouderij wordt bepleit. Belangrijke rol daarbij speelde de ontdekking van de Nijmeegse onderzoeker Andreas Voss; dezelfde resistente bacteriën komen zowel bij varkens als bij mensen voor. Hij legde de eerste concrete link tussen antibioticaresistentie in de veehouderij en resistentie bij mensen.

Antibiotica stimuleren genuitwisseling

De toepassing van antibiotica in varkensvoer helpt bacteriën bij de uitwisseling van erfelijke eigenschappen. Ook de eigenschap om resistentie op te bouwen lijkt daardoor versneld in een bacterie-gemeenschap te kunnen ontstaan. Dat blijkt uit onderzoek dat deze week is gepresenteerd in wetenschappelijk tijdschrift mBio. Het onderzoek is uitgevoerd door het national Animal Disease Center van het Amerikaanse ministerie van landbouw. In Amerika is het gebruik van antibiotica in veevoer nog niet aan banden gelegd. In de VS wordt ruim 11 miljoen kilo aan antibiotica in de veehouderij gebruikt zonder dat daarvoor een medische noodzaak is. Volgens de onderzoekers is gebleken dat door het gebruik van antibiotica de uitwisseling van erfelijke eigenschappen toeneemt.

Fleming waarschuwde al in 1945

Wie denkt dat antibioticaresistentie iets is van deze tijd, vergist zich. Toen de Britse arts en microbioloog Alexander Fleming (1881-1955) in 1945 de Nobelprijs kreeg uitgereikt voor de ontdekking en ontwikkeling van penicilline, waarschuwde hij al voor de negatieve effecten van het antibioticagebruik. Nadat hij samen met anderen de weg had geplaveid voor de ontwikkeling van antibiotica, plaatste hij nadrukkelijk een kanttekening. Hij legde uit dat penicilline niet giftig was en dat er dus geen gevaar was van vergiftiging door overdosering. ”Maar er kan een gevaar schuilen in onderdosering. Het is niet moeilijk micro-organismen in het laboratorium resistent te maken tegen penicilline door ze bloot te stellen aan concentraties die onvoldoende zijn om ze te doden – en dat kan ook in het lichaam gebeuren.” Fleming gaf er een hypothetisch voorbeeld bij van iemand die een streptokokkeninfectie bestrijdt met te weinig penicilline. Vervolgens steekt de patiënt zijn echtgenote aan, die overlijdt aan de infectie, omdat de behandeling met penicilline niet meer werkt. Fleming: ”Moraal van dit verhaal: als je penicilline gebruikt, gebruik genoeg.”

Foto

Of registreer je om te kunnen reageren.