Akkerbouw

Achtergrond 2178 x bekeken 2 reacties

Kansen en bedreigingen van sojateelt in Nederland

Sojateelt in Nederland en Vlaanderen: wat zijn de kansen en bedreigingen? Wanneer kan soja een gewas als tarwe uit het bouwplan drukken?

Zelf in Europa eiwithoudende gewassen telen voor de diervoedersector en zo de afhankelijkheid van geïmporteerde soja verminderen. Een stokpaardje van diverse partijen in de Benelux, waaronder de Nederlandse en Belgische overheid en de Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV).

Zowel in Nederland als in België zijn daarom afgelopen jaren proeven opgestart om te zien of er rendabel soja geteeld kan worden. In Nederland heeft Agrifirm daarin een voortrekkersrol, in België trekt het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (Ilvo) de kar.
Tekst gaat verder onder de foto‘s

Een perceel oogstrijpe soja in Noord-Brabant. In Nederland ziet Agrifirm vooral groeipotentie in Zuid-Nederland, vanwege de iets zuidelijkere ligging en de lagere sclerotiniadruk. - Foto: Agrifirm
Een perceel oogstrijpe soja in Noord-Brabant. In Nederland ziet Agrifirm vooral groeipotentie in Zuid-Nederland, vanwege de iets zuidelijkere ligging en de lagere sclerotiniadruk. - Foto: Agrifirm

Green Deal Nederlandse soja

In november 2016 tekende Agrifirm met het ministerie van Economische Zaken en de provincies Groningen, Friesland en Drenthe de Green Deal Nederlandse soja. De Green Deal volgt op een motie uit de Tweede Kamer waarin werd opgeroepen om actief in te zetten op kennisontwikkeling voor de veredeling en teeltoptimalisatie van eiwitgewassen. Op termijn moet dit leiden tot een Nederlands soja-areaal van minimaal 10.000 hectare. Groningen, Drenthe, en Friesland steunen de sojateelt met ruim € 100.000. Per ton geoogste soja ontvangen telers een premie van € 70 per ton en teeltadvies van Agrifirm. In 2018 wordt het budget verhoogd tot € 180.000.

Samenwerking met Alpro

Agrifirm en Ilvo trekken samen op met afnemer Alpro. Alpro maakt op basis van onder meer soja plantaardige dranken en toetjes en heeft drie fabrieken, een in Wevelgem (België), in Issenheim (Frankrijk) en in Kettering (Verenigd Koninkrijk).

Alpro heeft in vier jaar zijn aandeel importsoja teruggeschroefd van 75% naar 40%. De meeste Europese soja betrekt Alpro van Franse telers rond zijn fabriek in Issenheim en wat uit Oostenrijk en Italië, maar Alpro heeft zeker ook interesse in Vlaamse en Nederlandse soja.

Alpro betaalt een premie voor soja voor humane consumptie. Een voorwaarde is een minimaal eiwitgehalte van 42%. - Foto: Koos Groenewold
Alpro betaalt een premie voor soja voor humane consumptie. Een voorwaarde is een minimaal eiwitgehalte van 42%. - Foto: Koos Groenewold

Alpro is er veel aan gelegen meer Europese soja te verwerken, omdat het gegarandeerd GGO-vrij is, er geen tropisch oerwoud hoeft te wijken, het de ecologische voetafdruk vermindert, track&trace hier beter geregeld is en Alpro lokale productie als duurzaam beschouwt. Marketingtechnisch past lokaal geteelde soja uitstekend bij het imago van Alpro, aldus Greet Vanderheijden, sustainable development manager bij Alpro.

Sojaprojecten CZAV en ForFarmers

Ook CZAV en ForFarmers hebben elk een sojaproject. De Zeeuwse sojaproef is een gezamenlijk project van CZAV, Dutch Soy, Frank Food Products, SG Ceresco, Nederlandse Akkerbouw Vakbond, FarmUp en Provincie Zeeland. Het aantal telers is van vier in 2016 gegroeid naar zes in 2017, met een gemiddeld areaal van 4 hectare soja per teler. Voor komend jaar verwacht CZAV, die een rol heeft in de teeltbegeleiding, collectie en bewerking, wederom een kleine toename. De interesse onder telers is er zeker, mede doordat de ontwikkeling tot nog toe is ondersteund door de Provincie Zeeland in de vorm van een subsidie.

ForFarmers heeft een eigen project opgezet, waarbij het de potentie onderzoekt van de teelt van eiwithoudende gewassen in Nederland. Onderzocht zijn soja, zomer- en winterveldbonen, lupinen en erwten.

Areaal soja in Vlaanderen en Nederland

In Vlaanderen staat volgens Ilvo op 50 hectare soja, in Nederland volgens het CBS 447 hectare. De meeste soja groeit in Drenthe, namelijk 143 hectare. Ilvo denkt in België op termijn het areaal op te kunnen schalen naar 1.000 hectare, Agrifirm ziet in Nederland potentie voor 1.500 tot 2.000 hectare, meldde het eind november op het symposium ‘Sojateelt in Vlaanderen: rijp voor de praktijk’. Dat is toch beduidend minder dan de 10.000 hectare, waar Agrifirm over repte tijdens het afsluiten van de Green Deal met het ministerie van Economische Zaken.

Gemiddelde opbrengst per hectare

De gemiddelde opbrengst in Nederland bij Agrifirm over 2017 bedroeg 3 ton per hectare, de beste 25% wist een hectareopbrengst van 3,8 ton per hectare te halen. Toch blijkt soja meer een product voor zuidelijkere streken. De gemiddelde opbrengst in de drie noordelijke provincies is 2,6 ton per hectare.

Soja-oogst bij een Agrifirm-teler. De gemiddelde opbrengst bij Agrifirm bedroeg 3 ton per hectare. - Foto: Agrifirm
Soja-oogst bij een Agrifirm-teler. De gemiddelde opbrengst bij Agrifirm bedroeg 3 ton per hectare. - Foto: Agrifirm

Met een gemiddelde opbrengst van 2,2 ton per hectare, viel de Zeeuwse oogst erg tegen, aldus CZAV. De topopbrengst bedroeg slechts 3 ton. Reden is dat de inoculatie van het zaaizaad met rhizobiumbacteriën niet goed is gelukt. Inoculeren van sojazaad met rhizobiumbacteriën versterkt de stikstofbinding en verhoogt de opbrengst. Het inoculeren is gebeurd in Oostenrijk. Achteraf blijkt er te veel tijd te zitten tussen het tijdstip van inoculeren en zaaien, bovendien is gezaaid onder droge omstandigheden. Hetzelfde geïnoculeerde zaad dat in andere landen onder vochtigere omstandigheden is gezaaid, bleek beter aan te slaan, aldus Ko Francke, adjunct-directeur van CZAV. ForFarmers noteerde een opbrengst van ruim 2 ton per hectare.

Zoektocht naar teeltoptimalisatie

Soja komt oorspronkelijk uit Centraal-China en wordt tegenwoordig hoofdzakelijk in Brazilië, Argentinië, Paraguay, de Verenigde Staten en Canada geteeld. Omdat het klimaat in Nederland en België verschilt van de huidige grootschalige teeltgebieden, hebben Ilvo en Agrifirm ieder afzonderlijk rassen en teeltonderzoek uitgevoerd.

Inoculatie essentieel voor goede opbrengst

De belangrijkste conclusie die beide bedrijven de afgelopen jaren hebben opgetekend, is dat inoculatie essentieel is voor een goede opbrengst, vertelt Joke Pannecouque van Ilvo. Inoculatie is het toevoegen van de bacterie rhizobium aan de bodem. Soja is een vlinderbloemige. De rhizobiumbacterie gaat een symbiose aan met de plant. De plant vormt wortelknobbletjes en kan daarmee stikstof uit de lucht binden.

Zaadcoating

De bacterie komt van nature in de Benelux niet in de bodem voor, en moet dus worden toegevoegd, of in een zaadcoating, of als poeder rond het zaad. Met een geslaagde inoculatie is de soja-opbrengst 123% hoger dan zonder inoculatie. Hetzelfde geldt voor het eiwitgehalte. Met een geslaagde inoculatie bedraagt het eiwitgehalte gemiddeld 42%, tegen 34% zonder inoculatie.


Bij een geslaagde inoculatie vormt
de plant wortelknobbeltjes die stikstof
uit de lucht binden. - Foto: Agrifirm

Met een geslaagde inoculatie is een N-bemesting overbodig. Bemestingsproeven met verschillende stikstoftrappen toonden aan dat een N-bemesting bij een geslaagde inoculatie geen meerwaarde heeft. Het verhoogt alleen de kans op legeren. Bij een niet-geslaagde inoculatie kan wat stikstof de opbrengst nog wel wat stuwen, al zal dan nooit een topopbrengst worden bereikt.

Proeven van Agrifirm geven vergelijkbare uitkomsten. Agrifirm heeft overigens gekozen voor met rhizobium gecoat zaad, omdat dat meer zekerheid geeft op een geslaagde enting van rhizobium dan voor het zaaien het zaad met rhizobiumpoeder te mengen. “Een gangbare manier om zaad met poeder te mengen is in een cementmolen, maar als de trommel van binnen niet zuiver schoon is, slaat de bacterie niet aan.”

Saldo van soja mager

Eén ding is na enkele jaren pionieren met soja al wel zonneklaar: soja telen in Nederland en België is alleen interessant als de sojabonen grotendeels voor humane consumptie kunnen worden afgezet.

Alpro betaalt voor soja een premie bovenop de reguliere sojaprijsnotering voor diervoeding. Voorwaarde is dan wel dat de sojabonen een minimaal eiwitgehalte hebben van 42%. Bij lagere eiwitgehaltes is van de soja geen goede basismelk te produceren, stelt Alpro.

Gemiddeld brengt soja voor diervoeders globaal zo’n € 400 per ton op, terwijl soja voor humane consumptie inclusief tijdelijke premies circa € 535 per ton opbrengt.

Eiwitgehalte voor humane consumptie pittige ondergrens

Doel is vanwege de meerprijs zo veel mogelijk soja voor humane consumptie af te zetten. Echter, uit ervaringen van afgelopen jaren blijkt dat een minimumeiwitgehalte van 42% een pittige ondergrens is. Afgelopen jaar varieerden de eiwitgehaltes van soja in Nederland tussen 36,6 en 45%, aldus Henk Vermeer, projectmanager eiwittransitie bij Agrifirm. Soja met lagere eiwitgehaltes dan 42% gaat richting diervoerderindustrie. Bij Agrifirm gaat alle soja in een pool. De poolprijs over 2017 is nog niet bekend, maar in 2016 was dit € 501,50 per ton en in 2015 € 502,50 per ton.

‘Minimaal 3,5 ton per hectare is nodig, wil soja in saldo kunnen concurreren met gewassen als tarwe’

Met een gemiddelde bonenopbrengst van 3 ton per hectare brengt een hectare soja dus € 1.500 op, met 3,8 ton is dat € 1.900. Bij de opbrengsten mag je ook nog € 32 voor N-levering bijtellen. Agrifirm raamt de toegerekende teeltkosten op € 825 per hectare. Bij 3 ton per hectare resteert een saldo van € 707 per hectare en bij 3,8 ton een saldo van € 1.107.

Met opbrengsten van 3 ton of minder is de teelt niet renderend, stelt Francke. “Minimaal 3,5 ton per hectare is nodig, wil soja in saldo kunnen concurreren met gewassen als tarwe.” Jef van Meensel, landbouweconoom bij het Ilvo: “Soja moet minimaal een saldo hebben van wintertarwe, wil het überhaupt een plek in het bouwplan veroveren.”

Rekenmodel geschiktheid soja in bouwplan

Van Meensel bouwde een rekenmodel om te beoordelen of soja daadwerkelijk een plek in het bouwplan kan veroveren. Het model gaat uit van twee scenario’s:

  • de huidige situatie: een opbrengst van 3 ton per hectare tegen een verkoopprijs van € 500 per ton
  • een toekomstig scenario: een geraamde opbrengst van 4,5 ton per hectare tegen een verkoopprijs van € 450 per ton

Ilvo gaat in het toekomstige scenario uit van een hogere opbrengst maar een lagere verkoopprijs, omdat door rassenonderzoek de komende jaren geschiktere rassen komen bovendrijven maar eventuele premies en subsidies op Europese soja waarschijnlijk zullen worden afgebouwd.

Huidig scenario

Met de huidige opbrengst en saldo heeft soja weinig kans van slagen in Vlaanderen, rekende het model voor. Minder dan 30% van de Vlaamse akkerbouwers zal gewassen als snijmais, korrelmais en graan inwisselen voor soja. Hooguit 0,7% van het Vlaamse areaal zal met soja ingezaaid worden.

Toekomstig scenario

Anders is het bij scenario 2. Bij dergelijke opbrengsten en prijzen overweegt 60% van Vlaamse akkerbouwers soja in het bouwplan op te nemen. Vooral korrelmais en gerst zullen dan plaatsmaken voor soja. Zo’n 8,2% van het areaal zou dan door soja ingeruimd kunnen worden. Het model maakte ook onderscheid in regio’s. Op zandgrond in de Kempen zal meer animo zijn soja te gaan telen dan op kleigrond in de vruchtbaardere kustpolders.

In Nederland ziet Agrifirm vooral groeipotentie in Zuid-Nederland, vanwege de iets zuidelijkere ligging en de lagere sclerotiniadruk. Soja groeit weliswaar goed in Drenthe, maar door het hoge aandeel aardappelen in het bouwplan is de sclerotiniadruk in soja er erg hoog, blijkt uit proeven op PPO Marwijksoord.

Kansen en bedreigingen

Lokaal geteeld

Voor Vlaamse en Nederlandse soja liggen er goede kansen, omdat afnemers en consumenten lokaal geteelde bonen als duurzaam beoordelen en zij wellicht bereid zijn daarvoor een meerprijs te betalen.

Vergroeningsgewas in GLB

Ook een plus is dat soja net als bijvoorbeeld luzerne in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid als vergroeningsgewas is aangemerkt. Telers kunnen dus soja telen om aan de vergroeningseisen te voldoen, aldus Geert Rombouts, beleidsmedewerker van het Vlaamse departement Landbouw en Visserij.

Mager middelenpakket

Bedreigingen zijn er des te meer. De EU heeft sinds 1 januari 2018 het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in vergroeningsgewassen verboden. Zonder herbiciden is de teelt van soja in Nederland en Vlaanderen onmogelijk. Het wordt dan al snel overwoekerd door onkruiden als melganzevoet en zwarte nachtschade.

Het magere middelenpakket in soja is sowieso een topic. Tegen onkruiden zijn maar enkele herbiciden toegelaten zoals Centium 360 CS, Focus Plus, Bonalan, Basagran, Corum, Sencor, Boxer en Harmony SX. De herbiciden Frontier en Stomp zijn in België wel toegelaten, maar in Nederland niet. Dit is eigenlijk te schraal, melganzevoet en zwarte nachtschade kunnen eigenlijk onvoldoende bestreden worden.

De informatie over de toegelaten middelen tegen onkruid en sclerotinia in de sojateelt is op 8 februari geüpdatet

Bestrijding sclerotinia

Ook de sclerotiniabestrijding is een knelpunt. In Nederland is Serenade, Switch, Prosaro en het natuurlijke fungicide Contans WG in soja toegelaten tegen sclerotinia, in België geen enkel middel. ‘Gewone’ chemische fungiciden om sclerotinia te bestrijden in soja lijken op korte termijn niet kansrijk.

Soja is in Europa een kleine teelt. Daardoor is het voor middelenfabrikanten commercieel niet interessant een dure toelatingsprocedure voor een product in soja te beginnen. Toelatingen moeten al komen van zogenoemde derdentoelatingen in kleine teelten.

Afhankelijk van subsidies en premies

Nog een bedreiging is de afhankelijkheid van subsidies en premies. Op dit moment valt of staat de teelt met de goodwill van Alpro en de provinciale overheden om een premie voor soja te betalen. Meer afnemers van soja voor humane consumptie zijn daarom wenselijk om de sojaketen versterken.

Kortom, de maatschappij wil graag duurzame soja, en de projecten zijn een mooi marketinginstrument om de consument te tonen dat er serieus aan gewerkt wordt. Maar om soja als een gewas met perspectief daadwerkelijk te laten uitgroeien tot minimaal 10.000 hectare, moeten de hectareopbrengst en het saldo nog structureel omhoog.


Soja-opbrengst viel tegen door droog voorjaar

Het bedrijf van Jos Steggink was de demolocatie waar ForFarmers de opbrengstpotentie van eiwithoudende gewassen onderzocht.

Steggink voerde het werk uit, ForFarmers financierde het project. De akkerbouwer teelde 12 hectare eiwithoudende gewassen, waaronder 2,5 hectare soja. Half mei zaaide hij de soja met een eigen Gaspardo-zaaimachine op 37,5 centimeter rijafstand. Hij moest het perceel tweemaal zaaien, omdat hij met één werkgang de hoeveelheid zaad niet kwijt kon. Soja vergt 600.000 tot 700.000 zaadjes per hectare. Ter vergelijking: mais vergt 100.000 eenheden per hectare.

Jos Steggink (53) heeft in Kloosterhaar (Overijssel) een bedrijf met 700 rosékalveren en 260 ha akkerbouw met zetmeel- en vlokkenaardappelen, bieten, graan mais en 12 ha eiwithoudende gewassen, waaronder soja. - Foto: Alex Mulder
Jos Steggink (53) heeft in Kloosterhaar (Overijssel) een bedrijf met 700 rosékalveren en 260 ha akkerbouw met zetmeel- en vlokkenaardappelen, bieten, graan mais en 12 ha eiwithoudende gewassen, waaronder soja. - Foto: Alex Mulder

Het zaad was vooraf geïnoculeerd. Voor zaaien spoot hij op advies van ForFarmers 0,5 liter Sencor, na opkomst met Corum en Basagran. De soja bleef gedurende het seizoen redelijk onkruidvrij, op wat grassen als hanenpoot na. Er zat wel iets sclerotinia in het gewas, maar gemiddeld genomen is het gewas redelijk groen gebleven, aldus Steggink.

2 ton per hectare

Op 18 oktober heeft Steggink de soja gedorst. Eerder kon niet, vanwege het vochtgehalte. De opbrengst viel met ruim 2 ton per hectare tegen. Steggink wijt dat aan het droge voorjaar. Het perceel was zandgrond met 7% organische stof. De beginontwikkeling was niet goed. Op de vochthoudende stukken stond de soja er mooi bij, maar op de droge stukken kwam de soja tekort.

Potentie van soja

Steggink ziet ondanks de lage opbrengst potentie voor soja, vooral als vergroeningsgewas. De droogte was spelbreker. De zomertarwe bracht door de droogte ook maar een schamele 5 tot 6 ton per hectare op. Steggink vindt het een interessante pilot. Hij heeft het gewas niet op eigen risico hoeven telen, maar kreeg een bedrag per hectare als vergoeding voor grondhuur en uitgevoerde werkzaamheden. “Voor het geld moet je het niet doen, qua saldo had ik beter aardappelen kunnen telen.”

Laatste reacties

  • Daan1

    Leuk speeltje voor milieu en vegaclubjes....zoals de laatste akkerbouwer in het stuk zegt: voor het geld hoef je het niet te doen.......waar dan voor?? Voordeel is wel dat die anti's niks meer te zeggen over subsidie enz. het product ontvangt €70 subsidie per ton.....steek astublief die gelden in het optimaliseren van gewassen die wel op een normale manier renderen!

  • mtseshuis

    Hahaha, wat een fiasco! Dacht dat de grond in NL "iets" te duur is voor dit soort grappenmakerij... Ik zou gelijk massaal mais gaan verbouwen, dat geeft nl wel fatsoenlijke opbrengsten met minimale input aan mest en gewasbeschermingsmiddelen. Ook als korrel zeer goede opbrengsten mogelijk, beter dan soja...

Of registreer je om te kunnen reageren.