Akkerbouw

Achtergrond 2795 x bekeken laatste update:21 jul 2016

Tien vragen over phytophthora

Zes jaar na de opkomst van de gevaarlijke kloon Green 33 is recent in Nederland wederom een nieuwe phytophthora-kloon opgedoken. Waakzaamheid is geboden.

In Nederland en Duitsland is vorig jaar een nieuwe phytophthora-kloon opgedoken. De nieuwe kloon is in 2015 elf maal aangetroffen. In heel Europa heeft het nu een aandeel van 1,8%. Dat blijkt uit het Europese monitoringsonderzoek van Euroblight. Euroblight brengt sinds 2013 de phytophthora-populatie in heel Europa in kaart. Die 1,8% lijkt weinig, maar het gevaar is bepaald niet denkbeeldig dat die snel groeit. Vragen aan Geert Kessel, gewasbeschermingsdeskundige van Wageningen UR.

Wat is bij phytophthora eigenlijk het verschil tussen een kloon en een stam?

"Een stam is een phytophthora-familie. De phytophthora-populatie in Europa bestaat uit duizenden stammen. Een 'gewone' phytophthora-stam verandert elk jaar van DNA-samenstelling door geslachtelijke voortplanting. Elk jaar ontstaan er dus duizenden nieuwe phytophthora-stammen. Een kloon is een specifieke phytophthora-stam die zich in tegenstelling tot gewone phytophthora-stammen uitsluitend ongeslachtelijk voortplant. De eigenschappen van de stam blijven daardoor na voortplanten gelijk."

Is dat nu erg, een nieuwe kloon?

"Klonen zijn vaak agressieve phytophthora-stammen die de andere phytophthora-stammen binnen een phytophtora-populatie verdringen. Vaak hebben klonen ook specifieke kenmerken, zoals ongevoeligheid tegen een bepaalde actieve stof, dat hen een voorsprong verschaft op andere phytophthora-stammen. Zo is de kloon Blue 13 erg agressief en ongevoelig voor de actieve stof metalaxyl (Fubol Gold en Ridomil), en is de kloon Green 33 minder gevoelig voor de stof fluazinam (o.a. Shirlan). Spuiten met een dergelijk fungicide heeft dan geen zin, als op dat perceel net die betreffende kloon de dominante phytophthora-soort is."

Vooralsnog zijn er in het veld geen indicaties dat de nieuwe kloon ongevoelig is voor een bepaalde actieve stof. <br /><em>Foto's: Jan Sibon</em>
Vooralsnog zijn er in het veld geen indicaties dat de nieuwe kloon ongevoelig is voor een bepaalde actieve stof. 
Foto's: Jan Sibon

Hoe heet de nieuwe kloon?

"De officiële type-aanduiding van de kloon is EU_36_A2. Wordt een kloon een blijvertje van aanzienlijke omvang, dan geven wetenschappers van Euroblight de kloon een makkelijk te onthouden bijnaam, een nickname. Of dat met deze gebeurt is nog onduidelijk. De nickname verwijst naar de volgorde dat ze ontdekt zijn, en de kleurnaam naar de kleur van de taartpunt in een Excel-grafiek van Euroblight. De 36e taartpunt in die grafiek is toevallig beige. Groeit EU_36_A2 in de komende jaren uit tot een qua omvang belangrijke kloon, dan zou deze dus wel eens Beige 36 kunnen gaan heten."

Is de nieuwe kloon gevaarlijk?

"Dat weten we niet. Vooralsnog lijkt het gevaar van de nieuwe kloon beperkt. Er zijn in het veld nog geen indicaties waargenomen dat de kloon resistent zou zijn voor bepaalde actieve stoffen. Tot nader order kan de kloon dus gewoon bestreden worden met alle gangbare phytophthora-fungiciden." (Zie deze tabel.)

Hoe komt het dat er ineens een nieuwe kloon opduikt?

"Waarschijnlijk is de nieuwe kloon ergens ongevoelig voor, of is superfit. Anders zou ze niet in korte tijd in omvang zo groot geworden zijn. Een van zijn voorgangers, Blue 13, werd in Zuid-Europa groot door het vele gebruik van Ridomil en omdat ze zo agressief was. Een andere, Green 33, werd in Nederland groot door het massale gebruik van Shirlan. Maar of iets dergelijks ook voor de nieuwe kloon geldt, weten we niet. Dat is niet onderzocht."

Tien vragen over phytophthora

Waarom wordt dat dan niet onderzocht?

"Er is geen budget voor. De nieuwe Brancheorganisatie Akkerbouw zou dit onderzoek kunnen financieren, als tenminste  het bedrijfsleven meebetaalt. De kans is echter niet zo groot dat de middelenfabrikanten daartoe bereid zijn."

Wat weten we wel over de nieuwe kloon?

"In ieder geval dat het een fitte kloon is, wat enigszins zorgwekkend is. Wat we ook weten is dat de nieuwe kloon triploïd is, net als de andere 'succesvolle' klonen Blue 13 en Pink 6. Diploïde klonen zijn vaak minder succesvol. Bekend is verder dat de kloon zich handhaaft in een door Blue 13 gedomineerde phytophthora-populatie. Met andere woorden, beide stammen lijken even fit.
Tot slot weten we uit DNA-onderzoek dat de nieuwe kloon  geen nakomeling is van de klonen Blue 13 en Green 33. Hij is ontstaan uit een andere onbekende phytophthora-stam."

Wat kan de akkerbouwer met deze informatie?

"Hij moet er uit begrijpen dat hij goed moet blijven spuiten. Veel concreter is het nog niet. De kans bestaat dat deze nieuwe kloon ongevoelig is voor een bepaalde actieve stof, net als Green 33 dat is voor fluazinam in Shirlan. Mocht een soortgelijke ongevoeligheid in de toekomst wel aan het licht komen, dan moet de teler z'n spuitstrategie gaan aanpassen, net als destijds met  het middel Shirlan het geval was. Door het gebruik van Shirlan grotendeels te vervangen door wel werkzame middelen, stierf de kloon Green 33 uit en kan de actieve stof fluazinam in Shirlan nu weer gewoon zonder veel risico worden toegepast."

Waarom duiken juist hier in Nederland nieuwe klonen op?

"Nederland blijkt een kraamkamer van nieuwe klonen. In 2009 was dat het geval met Green 33, en nu dus weer met Beige 36. In Zuid-Nederland is Blue 13 de meest voorkomende phytophthora-stam, boven de grote rivieren huizen een brei van duizenden stammen, genetisch zeer gevarieerd, die zich ook nog eens geslachtelijk voortplanten. Er ontstaan uit deze groep dus elk jaar nieuwe, unieke genotypes met unieke kenmerken. De kans dat juist hier met z'n duizenden stammen door natuurlijke selectie een nieuwe agressieve kloon ontstaat, is dus groot.

Ook in andere Noordelijke landen, als Zweden bestaat de populatie hoofdzakelijk uit verschillende stammen en ontstaan daardoor nieuwe klonen. Maar omdat Nederland een aardappel-handelsland is, verspreidt een nieuwe Nederlandse kloon zich vaak over Europa. Een nieuwe Zweedse kloon blijft vaak in Zweden."

Zijn er naast Blue 13 en de nieuwe kloon nog andere klonen die we moeten vrezen?

"De kloon EU_1_A1 blijkt ook een vinnige. Deze heeft net als de nieuwe in Nederland gevonden kloon EU_36_A2 ook nog geen nickname. Het aandeel van deze kloon in de totale EU-populatie groeide van 3 naar 7,8%. Tot nog toe is deze voornamelijk in Frankrijk en België aangetroffen. In Nederland is de stam enkele malen gevonden. Ook van deze kloon is niet bekend of ze ergens ongevoelig voor is of superfit is.

Blue 13 is van alle stammen en klonen met afstand de gevaarlijkste en agressiefste. Blue 13 groeit echter niet qua aandeel. In 2015 was dat 39%. In 2014 en 2013 was het aandeel Blue 13 respectievelijk 37 en 38% in de populatie. In Spanje heeft Blue 13 in twee jaar tijd de oude stammen compleet verdreven. In diverse zuidelijke landen zoals Cyprus is Blue 13 al de enige aangetroffen stam. De stam Green 33 is inmiddels nagenoeg uitgestorven."

Word de Beste Gewasbeschermer 2016

Boerderij zoekt de aardappelteler die de 'schoonste' fritesaardappelen teelt. Ofwel, wie scoort de minste milieubelastingspunten per geoogst product. U kunt zich aanmelden op boerderij.nl/bestegewasbeschermer. De wedstrijd geldt voor alle fritesaardappeltelers in Nederland en Belgisch Vlaanderen.

De prijzen:
• een moderne drone ter waarde van €1.200 
• een Heliosec ter waarde van €5.000
• een verrassingsprijs van McCain
• een uniek emaille gevelbord

Het gaat om teeltjaar 2016. In september, voordat de aardappelen zijn geoogst, moet de teler op de site zijn middelengebruik en verwachte aardappelopbrengst invullen. Potentiële winnaars krijgen vervolgens bezoek van Delphy, die kort voor de oogst via een proefrooiing de hoeveelheid gegroeide aardappelen vaststelt volgens erkend protocol. Keuringsinstantie IsaCert controleert of de deelnemer het middelengebruik naar waarheid heeft ingevuld. Vanzelfsprekend worden alle gegevens vertrouwelijk behandeld door Boerderij. De vijf beste scoorders krijgen bezoek van een deskundige jury. In december wordt de winnaar ­bekendgemaakt.
Meld u aan op boerderij.nl/bestegewasbeschermer.

Of registreer je om te kunnen reageren.