Akkerbouw

Achtergrond 2642 x bekeken 1 reactie

‘Veredelingstechniek Solynta heeft meerwaarde voor aardappelsector’

Solynta oogstte in 2016 bruikbaar pootgoed uit diploïde aardappelen in de buitenlucht. Dat is uniek. Het kan de aardappelveredeling sterk veranderen.

Er heerst een feeststemming op het kantoor van Solynta. Het biotechnologiebedrijf is erin geslaagd om in de kas gekweekte diploïde aardappelen te planten in de vollegrond, en daar een mooie hoeveelheid bruikbare pootaardappelen van te oogsten. Pim Lindhout, directeur research & development van Solynta, laat glunderend de foto’s zien van de oogst. Op de foto’s staan medewerkers van Solynta met bakjes net geoogste aardappelen. De aardappelen zien er net zo uit als gewone aardappelen. En dat is waar Lindhout zo blij van wordt.

“Een paar jaar geleden werden we nauwelijks serieus genomen met ons initiatief om aardappelen te kweken uit diploïde homozygote ouderlijnen. Daar wordt immers al meer dan honderd jaar aan gewerkt zonder succes. Wij laten nu zien dat het wél mogelijk is. Onze volgende stap is het veredelen van een commercieel aardappelras en daar kwekersrecht voor aanvragen. We verwachten dat we daar in 2020 mee op de markt komen.”

Medewerkers Edwin van Nieuwenhuizen en Julia Stockem van biotechnologiebedrijf Solynta oogsten een proefveld met hybride aardappelen. Volgens Solynta is de opbrengst vergelijkbaar met die van Bintje. - Foto: Solynta
Medewerkers Edwin van Nieuwenhuizen en Julia Stockem van biotechnologiebedrijf Solynta oogsten een proefveld met hybride aardappelen. Volgens Solynta is de opbrengst vergelijkbaar met die van Bintje. - Foto: Solynta

Solynta startte in 2008, toen veredelingsbedrijf De Ruiter Seeds werd overgenomen door agroconcern Monsanto. Lindhout had bij De Ruiter Seeds al eens wat uitgeprobeerd met het veredelen van diploïde aardappelen. Maar Monsanto had geen interesse in het kweken van aardappelen. Lindhout richtte met drie andere managers Solynta op. Inmiddels wordt het bedrijf gesteund door nog twee financiers. Volgens Lindhout is al vele miljoenen geïnvesteerd in het ontwikkelen van homozygote diploïde aardappelen. “En daar komt heel wat bij voor we een commercieel interessante aardappel op de rassenlijst hebben.”

Twee eigenschappen maken veredeling moeilijk

De investeringen zijn zo groot, omdat de aardappel twee eigenschappen heeft die de veredeling moeilijk maken. Veel gewassen zijn diploïd, met twee paar chromosomen. De aardappel is tetraploïd, met vier paar chromosomen. Daardoor gaat bij een kruising een ratjetoe aan genen over naar de nakomelingen. De uitkomst is onvoorspelbaar. En als het lukt een gewenst gen in te kruisen, zijn veel terugkruisingen nodig om alle meegelifte ongewenste eigenschappen er weer uit te veredelen, met behoud van de gewenste eigenschap.

Het tweede probleem is dat zelfbestuiving bij aardappelen tot voor kort onmogelijk was. En dus was inteelt ook lastiger, terwijl veredelaars inteelt juist toepassen om zoveel mogelijk gewenste eigenschappen in hun ouderlijnen te krijgen. In de veredeling van diploïde groenten is het opzetten van zuivere homozygote ouderlijnen via inteelt heel gebruikelijk. Dat maakt het veredelen veel gemakkelijker. Solynta heeft beide beperkingen bij de aardappel opgelost en in 2009 een patent op de techniek aangevraagd.

Bekijk ook de fotoreportage: Hybride aardappelen op perceel uitgeplant

Lange weg naar bruikbare diploïde homozygote ouderlijnen

Het was een lange weg, zegt Lindhout. “Diploïde aardappelen zijn veel zwakker dan tetraploïde. We hebben in de loop der jaren miljoenen kruisingen uitgevoerd en daarvan jaarlijks meer dan 99% weer weggegooid, totdat we bruikbare diploïde homozygote ouderlijnen hadden. Doordat het aantal verschillende genen in de ouderlijnen sterk is verlaagd, kunnen we veel beter de eigenschappen van de nakomelingen voorspellen en ongewenste eigenschappen buiten de deur houden.”

Inteelt heeft als voordeel dat het aantal verschillende genen in de volgende generaties steeds minder wordt. Maar inteelt heeft als nadeel dat de nakomelingen steeds zwakker worden, de zogenoemde inteeltdepressie. Lindhout: “Door eindeloos proberen zijn we erin geslaagd diploïde homozygote ouderlijnen te kweken die sterk genoeg zijn. Door die met elkaar te kruisen krijg je heterosis, het effect dat de nakomelingen beter zijn dan de ouders. Zo hebben we uiteindelijk bruikbare diploïde aardappelen weten te kweken.”

Werkwijze

Uit de gekruiste ouderlijnen komen de hybride aardappelen voort. Deze zijn in een kas uit zaad opgekweekt. De plantjes zijn in voorjaar 2016 uitgeplant in de buitenlucht. Solynta plantte bijna 4 hectare aardappelen op het akkerbouwbedrijf Wilhelminapolder vlakbij Goes, in Zeeland. Solynta wilde weten of je van planten die in de kas uit zaad zijn gekweekt voldoende bruikbaar pootgoed kunt oogsten in de buitenlucht. Dat is gelukt, zegt Lindhout.

“Terwijl de planten maar 90 dagen op het veld stonden. Bovendien zien de aardappelen er goed uit. We hebben verder geen onderzoek gedaan ten opzichte van bestaande rassen, omdat er geen zaailingen zijn van deze rassen als controlegroep. Het was niet de bedoeling wetenschappelijk onderzoek te doen, maar alleen om uit te proberen of we voldoende pootaardappelen konden oogsten van planten die uit zaad zijn opgekweekt. Op een andere plek hebben we wel een vergelijkend onderzoek uitgevoerd, waarbij een serie diploïde hybrides is vergeleken met commerciële rassen. Bij één hybride kwamen we aan dezelfde opbrengst als Bintje. De kwaliteit was nog niet vergelijkbaar, maar via ons systeem van hybride veredeling kunnen we dat snel verbeteren. In 2017 gaan we hybride aardappelen uitplanten, waar we in twee jaar twee resistentiegenen tegen phytophthora in hebben gekruist. Via traditionele veredeling doe je er meer dan tien jaar over om één resistentiegen in te kruisen.”

'In tien jaar 30% hogere opbrengst'

De techniek van Solynta werkt bij aardappelen, is dan ook de conclusie van Lindhout. Dat gaat veel veranderen in de aardappelsector. Lindhout maakt een vergelijking met mais. “Pas toen in 1930 de hybride veredeling begon met homozygote ouderlijnen, steeg de opbrengst bij mais. Bij suikerbieten wordt sinds 2000 diploïde hybride veredeling toegepast. Sindsdien is de suikerproductie per hectare met 60% gestegen. Ik verwacht bij aardappelen dankzij de hybride veredeling in tien jaar een 30% hogere opbrengst. Gezien de snelle vooruitgang in het huidige veredelingsprogramma, is dat waarschijnlijk een conservatieve schatting. De veredelingstechniek van Solynta heeft meerwaarde voor de aardappelsector.”

Metamorfose voor aardappelveredeling

De aardappelveredeling staat een metamorfose te wachten als de hybride techniek doorbreekt. Rassen volgen elkaar vlugger op. De veredeling wordt kapitaalintensiever. Lindhout verwacht dat de rol van ambachtelijke kwekers daardoor minder wordt en dat de veredeling vooral uitgevoerd gaat worden door innovatieve bedrijven, die zich op hybride veredeling concentreren.

Daarnaast zaagt het succesvol telen van uitgangsmateriaal uit zaad aan het fundament onder de Nederlandse pootgoedsector. Momenteel wordt zo’n twee derde van de in Nederland geproduceerde pootaardappelen geëxporteerd. Voor verre bestemmingen is het echter veel eenvoudiger zaad te leveren en dat daar verder te vermeerderen. Zaad kun je gemakkelijker transporteren en opslaan. Bovendien is zaad beter ziektevrij te houden dan knollen en veel sneller te vermeerderen. Eén aardappelplant kan zo’n 5.000 zaadjes produceren. Na twee teelten heb je binnen een jaar 25 miljoen zaden. Bij vermeerdering via knollen duurt het veel langer om voldoende uitgangsmateriaal te produceren.

De hybride aardappelplanten zijn in de kas opgekweekt uit zaad. Na 90 groeidagen in de buitenlucht zijn de knollen geoogst. - Foto: Anton Dingemanse
De hybride aardappelplanten zijn in de kas opgekweekt uit zaad. Na 90 groeidagen in de buitenlucht zijn de knollen geoogst. - Foto: Anton Dingemanse

Lindhout nuanceert deze overgang van knol naar zaad wel. “Ik verwacht dat de telers van consumptieaardappelen in Nederland en omringende landen knollen blijven poten. Aardappelzaad kiemt langzaam. Maar voor de verre bestemmingen is de export van zaad veel gemakkelijker dan van pootaardappelen, miniknollen of in-vitroplanten.”

Een probleem is wel dat aardappelzaad het best geproduceerd kan worden in warmere streken. Voor de import van zaad in de EU gelden echter strenge regels, waardoor de import van grote hoeveelheden zaad feitelijk onmogelijk is.

Bescherming patenten en kwekersrecht niet goed geregeld

Een ander struikelblok voor Solynta is dat in veel landen buiten de EU de bescherming van patenten en kwekersrecht niet goed is geregeld. Lindhout: “Solynta heeft veel geld geïnvesteerd in deze veredelingstechniek. Om dit terug te kunnen verdienen, zijn goede regels nodig die gehandhaafd kunnen worden.”

De Europese Commissie adviseerde onlangs het Europees Octrooibureau geen patenten meer te verlenen aan planteigenschappen die ook via een natuurlijke kruising verkregen kunnen worden. Het octrooibureau beraadt zich op het advies en verleent voorlopig geen patenten meer. Solynta heeft in 2009 in Europa een patent aangevraagd op de hybride veredelingstechniek. Toch maakt Lindhout zich geen zorgen over deze discussie in de EU over kwekersrecht versus patenten. “Ook via het kwekersrecht kunnen we onze inkomsten veiligstellen. Maar in veel landen buiten de EU moet dat eerst goed zijn geregeld, voor we daar zaad aan gaan leveren.”

Andere bedrijven moeten de rassen vermarkten

Lindhout heeft nog geen keuze gemaakt voor welk marktsegment hij rassen wil kweken. “Dat ligt eraan welke bedrijven interesse hebben in de mogelijkheden die onze techniek biedt. Solynta houdt zich voorlopig alleen bezig met het ontwikkelen en verder verfijnen van de hybride veredelingstechniek, zodat we nieuwe rassen kunnen kweken. Het is aan andere bedrijven om die rassen dan te vermarkten.”

Eén reactie

  • Can

    Deze ontwikkeling zal in zeer korte tijd , pootgoed telers veel pijn doen .
    Export voor aardappel poters gaat in de toekomst gewoon op de post .
    De handel beschermt zich wel ,voor hun gaat het tenslotte om de rechten .
    Dit is waar het echte geld zit .
    Wat gebeurt er met de lang durige investeringen gedaan door de pootgoed telers ?
    Aardappellen worden in de toekomst gezaait !
    of in potjes geplant ,waar het groeiseizoen hiervoor te kort is .

Of registreer je om te kunnen reageren.