Margarine op tafel en boter op het hoofd. Is dat kort gezegd de reden dat consumenten niet weten waar hun eten vandaan komt? Sommige producenten weten ook niet waar hun product naar toe gaat. Is dat specialisatie of vervreemding? Is het zinnig er iets aan te doen, en hoe dan? Hoe te vertellen wat je doet, welke woorden gebruik je? Een uitnodiging tot constructief meedenken.
Waar komt ons eten vandaan?
Hoeveel liter melk geeft een koe? "10 liter per dag!", hoor je dan soms. Bij ons is het gelukkig ongeveer 30 liter, maar het is altijd interessant wat mensen zelf schatten als je niet-boeren rondleidt op je bedrijf. Dan merk je hoe weinig de meeste mensen eigenlijk weten van waar hun melk vandaan komt. Als je vaker niet-boeren rondleidt, besef je welke dingen uitleg behoeven, terwijl ze voor boeren vanzelfsprekend zijn. Dat een koe steeds opnieuw een kalf moet krijgen voordat ze melk geeft. Dat we wel veel koeien hebben, maar dat de boer -eventueel met hulp van zijn computer - van allemaal individueel de kalfdatum en vruchtbaarheidscyclus weet. Dat maakt op sommige mannen wel indruk: "Dat weet ik van mijn vriendin niet eens!"
Wat alledaags voor insider, exotisch voor buitenstaander
Boer en consument, we zijn aardig van elkaar afgedreven. Mac van Dinther gaat in De Volkskrant in de serie ‘Eten in Nederland’ terug naar de herkomst van een gewone Nederlandse maaltijd: soep, varkensvlees, sla, aardappels en als toetje: yoghurt. Hij belandt op het biologische melkveebedrijf van Soede en het gangbare van Van der Zalm. Hij beschrijft heel alledaagse dingen: hoe de koeien uit het land gehaald worden voor het melken, en het bezoek aan een buurman die een openstaldag heeft.
Het komt wat onwennig over, die beschrijving van gewone zaken alsof het om iets exotisch zou gaan. Maar het ongemakkelijke gevoel is er opeens af als het gaat over sla of tomaat. Het blijkt namelijk dat ik niks wist over waar die vandaan komen of hoe ze gemaakt worden. Ik blijk dus geen greintje beter op de hoogte te zijn van waar mijn eten vandaan komt als de mensen die ik rondleid! Zo zie je maar.
Waar gaan onze producten naar toe?
Consumenten weten dus niks van boeren. Maar wat weten boeren eigenlijk van consumenten?
Onze eigen melk gaat via een Portugese handelaar naar een fabriek in Spanje. Afgelopen zomer zijn we met onze kinderen in de buurt van die fabriek op vakantie geweest. We zijn toen in de supermarkt alle zuivelmerken nagegaan, om te kijken welke van 'onze' melkfabriek kwamen. We vonden drie melksoorten, en hebben van alle drie een pak gekocht. De fabriek verwerkt enorme volumes, in talloze merken en producten. Het was dus onzin om te doen, maar toch, wat deden we ons best bij het proeven: smaakte dit nu naar onze melk? En we gingen rekenen, van welke dag de melk kon zijn. Zat de koe, die voor ons vertrek afkalfde, er nu al bij in of niet?
Bij een andere gelegenheid hebben we ook wel eens een rondleiding door de fabriek gemaakt. Maar toch, we weten maar weinig van de eindbestemming van onze melk. Welke producten, en welke merken zijn de cashcows van de verwerker? Waarom kopen mensen die producten, is dat smaak, gezondheid, lage prijs? Wat zijn de reclames of acties die scoren, en waarom? Wij weten het niet. U wel?
Boter op het hoofd
Resumerend: Als producenten slagen we er over het algemeen niet in om interesse te wekken voor wat we doen. (Tot het fout gaat.) We weten ook niet goed wat onze klanten beweegt. Zelf zijn we in ons consumentengedrag geen haar beter: wij als boeren hebben evenmin veel kennis van wat andere boeren doen om het eten te maken dat wij naar binnen werken. En zelfs onze éigen producten lijken ons soms weinig te interesseren.
Het verbaast me bij hoeveel melkveehouders margarine op tafel komt. Of Completa (weliswaar van Friesche Vlag maar vrijwel volledig plantaardig) in de koffie. Maken we dan geen prachtige producten waar we trots op zijn? Kortom, we hebben als boeren margarine op het bord maar boter op het hoofd.
Is dat erg?
Bovenstaande is wel verklaarbaar tegen een achtergrond van doorgaande specialisatie van de afgelopen decennia. We hebben de taken in de keten verdeeld, het is al een handvol om vakman of -vrouw te zijn op je eigen gebied, je kunt nu eenmaal niet alles weten. Je weet het immers van je auto of spijkerbroek ook niet? Maar toch.
Men wil naar meer gedifferentieerde producten, om een meerprijs te kunnen realiseren. We moeten denken aan nieuwe arrangementen tussen boer en burger, bijvoorbeeld waarbij consumentenverenigingen afspraken maken met boeren over teelten. Of burgers hun eigen groenten telen bij de boer. En bovenal, als sector (maar ook ieder bedrijf op zich) moeten we de 'zegen' van de maatschappij ('licence to produce') blijven verdienen om door te kunnen gaan met ondernemen.
2010: boter op tafel
Mijn goede voornemen voor 2010: Begin bij jezelf. Met liefde en open vizier praten over de landbouw en onze producten. Gewoon, boter op tafel. Tenzij u akkerbouwer bent. Dan misschien juist margarine (dat wordt behalve van palmolie, ook van zonnebloemen, koolzaad en mais gemaakt).
Hoe praat je over wat je doet?
Hierbij een hartelijke uitnodiging om te reageren en mee te denken. Is het zinvol om interesse te wekken voor wat we doen? Hoe praat je als boer over wat je doet? Welke zaken leg je uit en hoe? Praat je over de minder leuke kanten (ziekte, dood, milieudruk) of laat je die maar achterwege? Geef hierover uw mening!
Peiling
Als je aan burgers wilt uitleggen hoe boeren werken, zul je dat in taal moeten doen die mensen begrijpen. Veel boerenwoorden zijn onbekend voor niet-boeren. Het vertalen naar 'menselijke termen' (drachtig wordt zwanger, zeug wordt moeder, pink wordt puberkalf) ligt voor de hand. Doen?
